Theo truyền thuyết, Ngũ Hành Sơn sinh ra từ một quả trứng rồng: rồng thần lên bờ biển đẻ trứng rồi nhờ một ông lão giữ hộ; đến ngày trứng nở ra một cô gái, vỏ trứng vỡ thành năm mảnh, lớn dần thành năm ngọn núi đứng giữa vùng cát ven biển Đà Nẵng. Năm ngọn núi ấy về sau mang tên Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ theo ngũ hành.
Ngũ Hành Sơn là một quần thể ai đi Đà Nẵng cũng từng nghe tên, nhưng ít người biết câu chuyện quả trứng rồng, và càng ít người biết các nhà địa chất kể chuyện năm ngọn núi này ra sao. Bài đặt hai câu chuyện cạnh nhau, giải nghĩa tên gọi, và chỉ ra phần nào có sử sách, phần nào là lời kể.
Chuyện quả trứng rồng
Bản kể phổ biến bắt đầu ở một bãi biển vắng phía nam cửa sông Hàn. Một ông lão sống một mình bằng nghề chài lưới. Một đêm, rồng thần từ biển lên bờ, đẻ một quả trứng lớn trên cát và nhờ ông lão trông nom. Ông lão giữ trứng cẩn thận, ngày ngày che mưa che nắng.
Đến ngày trứng nở, từ trong trứng bước ra một cô gái xinh đẹp. Ông lão nhận cô làm con, hai cha con sống với nhau ở bãi biển. Những mảnh vỏ trứng vỡ ra thì không mất đi mà lớn dần lên theo năm tháng, thành năm ngọn núi đá đứng sừng sững giữa vùng cát phẳng. Có bản kể cô gái về sau trở về với biển, để lại năm ngọn núi làm dấu.
Câu chuyện giải thích một điều mà ai đứng ở Đà Nẵng cũng thấy lạ: giữa một vùng cát bằng phẳng ven biển, bỗng có năm khối núi đá đứng riêng, không nối với dãy núi nào. Với người xưa, những khối núi ấy phải có một nguồn gốc khác thường, và một quả trứng rồng là lời giải thích vừa đẹp vừa hợp với vùng đất gần biển.
Năm ngọn núi và tên gọi
Quần thể gồm năm ngọn núi, nhưng Hoả Sơn có hai đỉnh nên thực ra có sáu khối. Bảng dưới tóm tắt tên gọi; các cách giải thích vì sao mỗi núi mang một hành chủ yếu là lời kể.
| Tên núi | Hành | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thuỷ Sơn | Thuỷ | Núi lớn nhất và được biết đến nhiều nhất, có chùa và nhiều hang động; là nơi tập trung phần lớn chuyện kể |
| Kim Sơn | Kim | Nằm gần sông Cổ Cò, có hang động và nơi thờ tự riêng |
| Mộc Sơn | Mộc | Một trong những ngọn núi nhỏ của quần thể, ít được khách ghé hơn Thuỷ Sơn |
| Hoả Sơn | Hoả | Gồm hai đỉnh, thường gọi là Dương Hoả Sơn và Âm Hoả Sơn |
| Thổ Sơn | Thổ | Núi thấp, dáng trải rộng, hợp với hình ảnh của hành Thổ là đất |
Nhiều tư liệu cho rằng tên Ngũ Hành Sơn được đặt dưới thời vua Minh Mạng, khi nhà vua đến thăm vùng này; trước đó dân gian gọi chung là núi Non Nước. Một cách giải thích phổ biến là tên mỗi núi dựa trên phương vị và dáng núi theo quan niệm ngũ hành. Cách giải thích ấy hợp với tư duy đặt tên thời đó, nhưng nên nói như một cách hiểu, không như quy tắc chắc chắn.
Các nhà địa chất kể khác
Theo giải thích địa chất, Ngũ Hành Sơn là những khối đá hoa, tức đá vôi đã bị biến chất dưới nhiệt độ và áp suất cao trong lòng đất. Những khối này từng là một phần của nền đá cổ hơn, về sau phần đá xung quanh bị bào mòn, vùng thấp được bồi lấp bởi cát biển, chỉ còn lại các khối đá hoa cứng đứng riêng như những hòn đảo trên đất liền.
Nước mưa thấm vào đá theo các khe nứt, hoà tan dần, tạo ra hệ thống hang động bên trong núi. Đây là lý do Thuỷ Sơn có nhiều hang lớn nhỏ, có hang trần thủng nhìn thấy trời. Ánh sáng lọt qua những lỗ trần ấy tạo nên khung cảnh mà người xưa dễ liên tưởng tới cõi tiên, cõi Phật, và từ đó nhiều câu chuyện được gắn vào từng hang.
Loại đá hoa này cũng là nguồn nguyên liệu cho nghề chạm đá ở làng Non Nước dưới chân núi. Trước đây người làng lấy đá từ chính núi, nay việc khai thác đá trên núi đã bị cấm để bảo vệ danh thắng; nghề làng dùng đá đưa từ nơi khác về. Phần nghề đá được kể kỹ ở các bài về làng nghề; ở đây chỉ nhắc để thấy truyền thuyết, địa chất và đời sống của người dưới chân núi gắn với nhau thế nào.
Ba lớp chuyện trên cùng một ngọn núi
Lớp truyền thuyết khởi nguồn. Chuyện quả trứng rồng giải thích vì sao có núi. Đây là lớp cổ nhất trong trí nhớ dân gian, dù không có văn bản cổ ghi lại thời điểm ra đời.
Lớp chuyện hang động. Mỗi hang trên Thuỷ Sơn thường có một tên gọi và một lời kể riêng: hang có lỗ trời, hang có khối đá dáng người, hang từng là nơi ẩn tu. Những lời kể này gắn với đời sống tôn giáo của núi, và dày lên theo thời gian.
Lớp văn khắc trên vách đá. Trên vách đá và trong hang Ngũ Hành Sơn có nhiều văn khắc chữ Hán, chữ Nôm của nhiều thời, gọi chung là văn khắc Ma Nhai, đã được UNESCO ghi danh trong chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là lớp tư liệu thành văn, khác hẳn lời kể.
Dấu vết của người Chăm. Vùng đất này từng thuộc không gian văn hoá Chăm, và trong một số hang có những dấu tích được các nhà nghiên cứu gắn với người Chăm. Lớp này cho thấy núi đã là nơi thiêng với nhiều cộng đồng trước khi mang tên Ngũ Hành Sơn.
Vì sao lại là trứng rồng
Trứng là hình ảnh khởi nguồn quen thuộc trong truyện kể người Việt. Truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ có chi tiết bọc trăm trứng nở ra trăm người con. Chuyện Ngũ Hành Sơn dùng lại hình ảnh ấy theo cách riêng: một quả trứng, một cô gái, và năm ngọn núi từ vỏ trứng. Người nghe nhận ra ngay sự quen thuộc, nên câu chuyện dễ được đón nhận.
Rồng thì gắn với biển, với nước. Một quả trứng rồng đặt trên bãi cát giữa biển và đất liền là một hình ảnh chuyển tiếp rất đẹp: núi sinh ra từ biển nhưng đứng trên đất. Điều thú vị là các nhà địa chất cũng kể rằng vùng thấp quanh núi được bồi bằng cát biển, tức là theo một nghĩa nào đó, biển đúng là đã góp phần làm nên dáng núi hôm nay.
Chi tiết cô gái từ trứng bước ra cũng có thể đọc như một cách giải thích nguồn gốc con người của vùng đất: người đầu tiên ở đây là con của rồng biển, được một người dân chài nuôi dạy. Đây là cách đọc mang tính gợi ý, không phải kết luận của nghiên cứu nào.
Kể chuyện Ngũ Hành Sơn sao cho đúng
Ngũ Hành Sơn là nơi tôn giáo và du lịch đan xen, nên khi kể chuyện bạn nên lưu ý mấy điểm:
- Nói rõ chuyện quả trứng rồng là truyền thuyết, có nhiều bản, không có văn bản cổ xác định niên đại.
- Tên Ngũ Hành Sơn gắn với thời Minh Mạng theo nhiều tư liệu; nên nói "theo nhiều tư liệu" thay vì khẳng định ngày tháng cụ thể.
- Các chùa trên núi là nơi thờ tự đang hoạt động; khi kể về lịch sử chùa, nên dặn người nghe hỏi thêm nhà chùa, không tự giảng giải về giáo lý.
- Những lời kể về sự "linh ứng" ở hang này hang kia nên kể như lời truyền, không như lời mời gọi cầu xin.
- Văn khắc Ma Nhai là tư liệu thật, đáng được giới thiệu riêng, không nên trộn lẫn với truyền thuyết.
- Một câu nhắc an toàn là đủ: lối lên núi và trong hang có nhiều bậc đá dốc, trơn khi mưa.
Kể theo cách này, người nghe vừa nhận được một câu chuyện đẹp, vừa hiểu vì sao Ngũ Hành Sơn là một di tích có giá trị nhiều tầng, không chỉ là cảnh để ngắm.
Đặt cạnh các truyện kể khởi nguồn núi khác
Người Việt có nhiều cách kể về nguồn gốc núi non. Trong thần thoại về thần Trụ Trời, một vị thần khổng lồ đắp cột chống trời, sau đó phá cột đi, đất đá văng ra khắp nơi thành núi đồi. Trong truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, thần núi bốc đồi, dời núi để chặn nước dâng. Ở những truyện này, núi được tạo ra bởi sức mạnh, bởi một cuộc giao tranh hay một công trình lớn.
Chuyện Ngũ Hành Sơn khác hẳn: núi không sinh ra từ sức mạnh mà từ sự chăm sóc. Một ông lão giữ quả trứng, che mưa che nắng, và núi mọc lên từ vỏ trứng sau khi một sinh linh được sinh ra. Đây là một câu chuyện rất hiền, hợp với một vùng đất ven biển mà đời sống phụ thuộc vào sự kiên nhẫn của người chài lưới.
So sánh như vậy giúp người đọc thấy truyền thuyết địa phương không chỉ để giải thích cảnh vật, mà còn mang theo cách một cộng đồng nhìn về thế giới. Cùng một câu hỏi vì sao có núi, mỗi nơi trả lời bằng giá trị mà mình coi trọng nhất.
Từ Non Nước đến Ngũ Hành Sơn: hai cái tên, hai cách nhìn
Trước khi có tên Ngũ Hành Sơn, người dân quanh vùng gọi chung là núi Non Nước. Cái tên mộc mạc ấy tả đúng cảnh: núi đứng sát nước, nhìn ra biển, lại có sông bên cạnh. Đến nay tên Non Nước vẫn sống trong tên làng đá và trong cách người già quen gọi.
Tên Ngũ Hành Sơn thì mang dấu ấn của cách nhìn nhà Nho, xếp năm ngọn núi vào một hệ thống tư tưởng có trật tự: kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ. Một cái tên như vậy biến một cụm núi thành một biểu tượng, gắn nó vào vũ trụ quan của triều đình. Đó là cách đặt tên thường gặp khi vua chúa đi qua một danh thắng và muốn ghi dấu.
Hai cái tên không loại trừ nhau. Người làng vẫn nói Non Nước, sách vở và bản đồ nói Ngũ Hành Sơn, còn truyền thuyết quả trứng rồng thì nằm ở giữa, được kể bằng giọng dân gian nhưng ăn khớp với con số năm của tên mới. Có thể chính tên gọi năm ngọn núi đã giúp câu chuyện năm mảnh vỏ trứng được nhớ kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thuyết Ngũ Hành Sơn kể gì?
Truyền thuyết kể rằng rồng thần lên bờ biển đẻ một quả trứng, nhờ một ông lão giữ hộ. Khi trứng nở ra một cô gái, vỏ trứng vỡ thành năm mảnh và lớn dần thành năm ngọn núi. Đó là cách người xưa giải thích vì sao có năm ngọn núi đá đứng riêng giữa vùng cát ven biển.
Ngũ Hành Sơn gồm những núi nào?
Ngũ Hành Sơn gồm năm ngọn núi mang tên Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Hoả Sơn và Thổ Sơn. Hoả Sơn có hai đỉnh là Dương Hoả Sơn và Âm Hoả Sơn, nên thực tế có sáu khối núi. Thuỷ Sơn lớn nhất và có nhiều chùa, hang động nhất.
Ai đặt tên Ngũ Hành Sơn?
Nhiều tư liệu cho rằng tên Ngũ Hành Sơn được đặt dưới thời vua Minh Mạng, khi nhà vua đến thăm vùng này. Trước đó dân gian gọi chung là núi Non Nước. Cách giải thích tên mỗi núi theo ngũ hành chủ yếu dựa trên phương vị và dáng núi, nên chỉ coi là cách hiểu phổ biến.
Núi Ngũ Hành Sơn được làm bằng loại đá gì?
Theo giải thích địa chất, Ngũ Hành Sơn là những khối đá hoa, tức đá vôi bị biến chất dưới nhiệt độ và áp suất cao. Nước mưa hoà tan đá theo khe nứt tạo ra nhiều hang động. Loại đá này từng là nguyên liệu cho làng nghề chạm đá Non Nước dưới chân núi.
Văn khắc Ma Nhai ở Ngũ Hành Sơn là gì?
Đó là những văn khắc chữ Hán, chữ Nôm của nhiều thời được khắc trên vách đá và trong hang ở Ngũ Hành Sơn. Đây là tư liệu thành văn quý, đã được UNESCO ghi danh trong chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, khác hẳn với lớp truyền thuyết truyền miệng.
Có thể kể chuyện quả trứng rồng cho trẻ nhỏ không?
Rất phù hợp, vì câu chuyện không có chi tiết đáng sợ và có hình ảnh dễ nhớ. Bạn có thể kể chuyện, rồi cho trẻ đếm các ngọn núi khi đến nơi và hỏi trẻ núi nào giống mảnh vỏ trứng nhất. Nhớ nói rõ đây là chuyện người xưa kể để giải thích cảnh núi.