Hòn Chồng – Hòn Vợ và núi Cô Tiên ở Nha Trang: dấu bàn tay khổng lồ và các bản kể

Hòn Chồng là cụm đá chồng lên nhau trên một mũi đất ở phía bắc Nha Trang, nổi tiếng với một tảng đá có vết lõm lớn như dấu bàn tay; truyền thuyết kể đó là dấu tay của một chàng khổng lồ, còn nàng tiên mà chàng gặp thì nằm lại thành núi Cô Tiên phía bên kia. Cụm đá nhỏ hơn nằm thấp gần đó được gọi là Hòn Vợ.

Câu chuyện có nhiều bản, có bản lãng mạn, có bản như một lời răn. Bài gom các bản kể đang lưu hành, giải thích hai cách hiểu chữ "chồng" trong tên gọi, nói ngắn gọn về loại đá ở mũi đất này, và gợi ý cách kể sao cho hợp với trẻ nhỏ.

Chuyện chàng khổng lồ và nàng tiên

Bản kể phổ biến nhất bắt đầu từ một bãi biển vắng phía bắc vịnh Nha Trang, nơi các nàng tiên thường xuống tắm. Một chàng khổng lồ đi qua, thấy một nàng tiên đang tắm thì mê mẩn đứng nhìn. Mải ngắm, chàng trượt chân, vội chống tay vào tảng đá để khỏi ngã, để lại trên đá một vết lõm hình bàn tay. Tảng đá ấy chính là tảng đá lớn của Hòn Chồng hôm nay.

Từ đây các bản kể tách ra. Ở một hướng, chàng khổng lồ và nàng tiên thương nhau, thành vợ chồng, nhưng nhà trời bắt nàng tiên về; chàng ở lại chờ, nàng tiên sau cùng nằm xuống thành dãy núi mà nay gọi là núi Cô Tiên. Ở hướng khác, chàng khổng lồ bị trời phạt vì nhìn trộm tiên nữ, còn nàng tiên xấu hổ nằm xuống hoá núi. Có bản lại chỉ dừng ở chi tiết dấu bàn tay, không nói gì thêm.

Bãi biển nơi tiên xuống tắm được gắn với tên Bãi Tiên, nằm gần chân núi Cô Tiên. Như vậy ba địa danh, Hòn Chồng, núi Cô Tiên và Bãi Tiên, được nối với nhau bằng một câu chuyện, giống như ba điểm trên một tấm bản đồ kể chuyện của vịnh Nha Trang.

Các bản kể đặt cạnh nhau

Không có văn bản cổ nào cố định câu chuyện này; các bản đều đến từ lời kể và các sách giới thiệu địa phương biên soạn về sau. Bảng dưới gom những điểm khác nhau chính.

Điều thú vị là bản rút gọn có lẽ gần với lớp cổ nhất: người ta thấy một vết lõm như bàn tay trên đá và giải thích bằng một người khổng lồ. Các chi tiết tình yêu hay trừng phạt có thể được thêm dần khi câu chuyện cần nối với núi Cô Tiên và Bãi Tiên. Đây là nhận định mang tính giả thuyết, nêu ra để người đọc thấy truyện dân gian lớn lên thế nào.

Chữ "chồng" trong Hòn Chồng: hai cách hiểu

Người nghe chuyện thường hiểu "Hòn Chồng" là hòn người chồng, đối với "Hòn Vợ" là hòn người vợ. Cách hiểu ấy khớp với câu chuyện chàng khổng lồ và nàng tiên, và là cách hiểu phổ biến nhất hiện nay.

Tuy vậy, có một cách giải thích khác đáng nhắc. Trong tiếng Việt, "chồng" còn có nghĩa là xếp lên nhau, như chồng bát, chồng sách. Cụm đá ở Hòn Chồng đúng là những tảng đá xếp chồng lên nhau một cách kỳ lạ. Theo cách hiểu này, tên Hòn Chồng có thể ban đầu chỉ tả hình đá chồng, rồi người ta hiểu "chồng" theo nghĩa người chồng và đặt thêm tên Hòn Vợ cho cụm đá bên cạnh.

Không có tư liệu nào đủ để khẳng định cách hiểu nào có trước. Đây là ví dụ hay về từ nguyên dân gian: một từ có hai nghĩa, và câu chuyện có thể đã mọc lên từ nghĩa thứ hai. Khi kể, bạn nên nêu cả hai cách hiểu, để người nghe tự thấy sự giàu nghĩa của tiếng Việt.

Đá ở mũi đất: vì sao chồng lên nhau được

Khác với núi đá vôi ở miền Bắc, đá ở các mũi đất ven biển Nha Trang chủ yếu là đá granit, một loại đá cứng hình thành từ dung nham nguội dần sâu trong lòng đất. Khi khối đá granit lộ ra mặt đất, nó bị nứt theo nhiều hướng, nước mưa và sóng biển ăn vào các khe nứt, làm góc cạnh tròn dần.

Qua thời gian rất dài, khối đá lớn bị chia thành những tảng tròn nằm chồng lên nhau, có tảng tựa vào nhau ở thế cân bằng khiến người nhìn tưởng sắp lăn. Những vết lõm trên mặt đá, như vết lõm hình bàn tay, thường là kết quả của phong hoá không đều: chỗ đá mềm hơn hay có khe nứt nhỏ bị bào mòn nhanh hơn, để lại hốc.

Hiểu như vậy không làm mất câu chuyện. Ngược lại, người nghe sẽ thấy vì sao người xưa phải tìm một lời giải thích cho những tảng đá lạ như vậy: chúng thật sự trông như có ai đó đã sắp đặt. Khi ra mũi đất, một câu nhắc là đủ: đá ven biển trơn khi có sóng, nên đứng ở chỗ khô và không trèo lên những tảng đá cheo leo.

Núi Cô Tiên: đọc dáng người trong dãy núi

Dáng nằm. Nhìn từ phía thành phố hoặc từ biển, dãy núi phía bắc vịnh có ba đỉnh nối nhau, dân gian thấy như một người con gái nằm ngửa, với khuôn mặt, ngực và đôi chân. Tên Cô Tiên đến từ dáng ấy.

Góc nhìn là tất cả. Như mọi núi "có dáng người", chỉ ở một số góc mới thấy rõ. Đi lên gần, dáng người biến mất, chỉ còn sườn núi bình thường.

Một mắt xích trong câu chuyện. Núi Cô Tiên trả lời câu hỏi mà Hòn Chồng để ngỏ: nàng tiên trong chuyện đi đâu. Nhờ vậy hai cảnh cách nhau một quãng được nối thành một chuyện.

Không cần tìm nhân vật thật. Núi Cô Tiên không gắn với một người có thật hay một vị thần được thờ cụ thể. Đây là truyện giải thích cảnh vật, nên kể với giọng nhẹ nhàng là hợp nhất. Nếu có người hỏi núi có được thờ cúng không, câu trả lời đúng là câu chuyện chỉ giải thích dáng núi, không đi kèm nghi lễ hay nơi thờ riêng nào được nhắc trong các bản kể.

Kể chuyện Hòn Chồng cho trẻ nhỏ

Chuyện chàng khổng lồ nhìn trộm tiên nữ tắm không hợp kể nguyên văn cho trẻ nhỏ. Một vài gợi ý để giữ được cái hay mà không khó xử:

• Kể bản rút gọn: một chàng khổng lồ đi ngang bờ biển, trượt chân, chống tay vào đá, để lại dấu bàn tay to gấp nhiều lần tay người.
• Cho trẻ đặt tay mình cạnh vết lõm (nếu đến tận nơi) để so kích thước, rồi hỏi trẻ chàng khổng lồ cao bao nhiêu.
• Nếu muốn nối với núi Cô Tiên, kể rằng chàng khổng lồ có một người bạn là nàng tiên, nàng tiên mệt nằm nghỉ và hoá thành núi.
• Với trẻ lớn hơn, có thể kể bản đầy đủ và bàn về chuyện tôn trọng người khác, cũng như cách mỗi bản kể chọn một thông điệp riêng.
• Cuối cùng, giải thích ngắn bằng địa chất: vết lõm hình thành do mưa gió bào mòn, để trẻ phân biệt chuyện kể với giải thích khoa học.

Trẻ thường nhớ dấu bàn tay khổng lồ rất lâu. Đó là một cửa vào tốt để trẻ thích truyện dân gian và thích quan sát thiên nhiên.

Hòn Chồng giữa các chuyện kể của vùng Nha Trang

Nha Trang có nhiều lớp chuyện kể: lớp của người Chăm với tháp Bà Pô Nagar và các truyền thuyết về nữ thần, lớp của người Việt đến khai phá với các làng chài, đình miếu, và lớp những câu chuyện giải thích cảnh vật như Hòn Chồng, núi Cô Tiên. Mỗi lớp có nguồn và cách kể riêng.

Chuyện Hòn Chồng thuộc lớp thứ ba và là lớp nhẹ nhàng nhất, không gắn với thờ tự, không có nghi lễ đi kèm. Nó tồn tại vì người ta cần một câu chuyện để nhớ cảnh đẹp, và vì tảng đá có dấu bàn tay thì quá lạ để không kể gì. Khi giới thiệu Nha Trang, bạn có thể dùng Hòn Chồng như câu chuyện mở đầu, rồi dẫn người nghe sang những lớp sâu hơn của vùng đất.

Vì tháp Bà Pô Nagar và các truyền thuyết Chăm đã có những bài riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn đặt Hòn Chồng vào đúng vị trí: một câu chuyện dân gian của cảnh quan, không phải truyền thuyết tôn giáo.

Người khổng lồ trong truyện kể Việt

Chàng khổng lồ ở Hòn Chồng không đứng một mình. Truyện kể Việt có cả một dòng nhân vật khổng lồ dùng để giải thích cảnh vật. Thần Trụ Trời đắp cột chống trời rồi phá cột, đất đá văng ra thành núi đồi. Những câu chuyện về ông Đùng, bà Đà ở nhiều vùng kể về những người khổng lồ gánh đất, bước một bước qua sông, để lại gò đống, ao hồ. Ở nhiều nơi khác, người ta chỉ cho nhau những vết lõm trên đá và nói đó là dấu chân, dấu tay của một nhân vật phi thường.

Điểm chung của dòng truyện này là cảnh vật được giải thích bằng thân thể người, chỉ là một thân thể lớn hơn rất nhiều. Một vết lõm hình bàn tay không thể là của người thường, vậy hẳn là của người khổng lồ. Cách nghĩ ấy rất tự nhiên, trẻ con ngày nay nhìn vết lõm trên đá cũng nghĩ y như vậy.

Đặt Hòn Chồng vào dòng truyện ấy, người đọc thấy nó vừa quen vừa lạ. Quen vì cũng là người khổng lồ để lại dấu trên đá; lạ vì đi kèm một câu chuyện tình với nàng tiên và nối với cả một dãy núi, điều không nhiều truyện khổng lồ khác có được.

Câu hỏi thường gặp

Truyền thuyết Hòn Chồng kể gì?

Truyền thuyết kể rằng một chàng khổng lồ đi qua thấy nàng tiên tắm ở bãi biển, mải nhìn nên trượt chân, chống tay vào đá để lại dấu bàn tay. Các bản kể sau đó khác nhau: có bản chàng và nàng thành vợ chồng rồi bị chia lìa, có bản chàng bị trời phạt, nàng tiên nằm xuống thành núi Cô Tiên.

Vết bàn tay trên Hòn Chồng hình thành thế nào?

Theo giải thích địa chất, đá ở đây chủ yếu là granit. Mưa, gió và sóng biển bào mòn không đều trên mặt đá, chỗ yếu bị ăn mòn nhanh hơn để lại hốc lõm. Một trong những hốc ấy có hình giống bàn tay lớn, từ đó sinh ra câu chuyện chàng khổng lồ.

Vì sao gọi là Hòn Chồng?

Cách hiểu phổ biến là hòn người chồng, đối với Hòn Vợ bên cạnh. Một cách giải thích khác cho rằng "chồng" ở đây nghĩa là xếp lên nhau, vì cụm đá gồm những tảng đá chồng lên nhau. Không có tư liệu nào khẳng định cách hiểu nào có trước.

Núi Cô Tiên ở đâu và vì sao có tên đó?

Núi Cô Tiên là dãy núi ở phía bắc vịnh Nha Trang. Nhìn từ một số góc, ba đỉnh núi nối nhau giống dáng một cô gái nằm ngửa, nên dân gian gọi là núi Cô Tiên và gắn với nàng tiên trong chuyện Hòn Chồng. Gần chân núi có Bãi Tiên, cũng mang tên theo câu chuyện.

Chuyện Hòn Chồng có phù hợp để kể cho trẻ em không?

Phù hợp nếu chọn bản rút gọn: chàng khổng lồ trượt chân để lại dấu bàn tay trên đá. Chi tiết nhìn trộm tiên nữ tắm nên lược bỏ với trẻ nhỏ. Trẻ lớn hơn có thể nghe bản đầy đủ và bàn về thông điệp của từng bản kể.

Hòn Chồng có liên quan đến tháp Bà Pô Nagar không?

Không trực tiếp. Hòn Chồng là câu chuyện dân gian giải thích cảnh vật, còn tháp Bà Pô Nagar là di tích Chăm gắn với tín ngưỡng thờ nữ thần, có truyền thuyết riêng. Hai nơi cùng ở Nha Trang nên thường được giới thiệu trong cùng một chuyến đi.