Câu hỏi "tháp Chăm xây bằng gì" đến nay vẫn chưa có một câu trả lời được tất cả các nhà nghiên cứu đồng ý. Gạch các tháp cổ ở Mỹ Sơn, Bình Định cũ hay Phan Rang xếp khít đến mức nhìn bằng mắt gần như không thấy mạch vữa. Dân gian giải thích bằng nhiều lời kể: gạch dán bằng mật mía, bằng nhựa cây dầu rái, hoặc cả tháp được đắp bằng gạch mộc rồi đốt lửa nung một lần. Các khảo sát và đợt trùng tu cho thấy một bức tranh phức tạp hơn và vẫn còn tranh luận.
Bài này xếp các lời kể ấy cạnh những điều giới nghiên cứu đã quan sát được, để người đọc biết phần nào là chuyện kể, phần nào là giả thuyết có căn cứ. Bài không đưa ra kết luận cuối cùng, vì chính giới chuyên môn chưa có.
Vì sao người xem tháp nào cũng hỏi câu này
Đứng gần một bức tường tháp Chăm, điều đầu tiên khiến người ta tò mò là các viên gạch như liền vào nhau. Ở các công trình gạch quen thuộc của người Việt, mạch vữa vôi hoặc xi măng lộ rõ giữa các hàng gạch. Ở tháp Chăm, mạch rất mảnh, có chỗ phải nhìn thật gần mới thấy. Thêm vào đó, trên mặt gạch còn những hoa văn chạm thẳng vào gạch sau khi xây, liền mạch qua nhiều viên.
Tháp lại đứng được nhiều trăm năm trong khí hậu nắng gắt, mưa bão miền Trung. Nhiều tháp hư hại nặng, nhưng phần còn lại vẫn giữ khối khá chắc. Những điều ấy dễ sinh ra cảm giác "bí ẩn", và nơi nào có bí ẩn thì nơi đó có lời kể.
Cần nói ngay một điều: chữ "bí ẩn" ở đây chỉ có nghĩa là kỹ thuật chưa được giải thích trọn vẹn. Nó không có nghĩa tháp được xây bằng phép lạ, cũng không có nghĩa người xưa có một công nghệ bị thất truyền thần kỳ. Thợ Chăm là những người thợ giỏi, làm việc bằng vật liệu địa phương, kinh nghiệm truyền đời và rất nhiều sức lao động.
Bốn lời kể dân gian phổ biến nhất
Gạch dán bằng mật mía. Lời kể này nghe nhiều ở miền Trung: người xưa nấu mật mía, trộn với bột gạch hoặc đất rồi dùng làm chất kết dính. Nó hợp với hình dung về một vùng trồng mía và có vẻ dễ tin vì mật mía dính thật. Tuy vậy, đến nay chưa thấy công bố khoa học nào xác nhận dấu vết đường mía là thành phần chính trong mạch gạch các tháp cổ.
Gạch dán bằng nhựa cây dầu rái. Cây dầu rái mọc nhiều ở miền Trung và Nam Bộ, nhựa của nó được người làm ghe dùng để trét thuyền. Từ đó có lời kể thợ Chăm cũng dùng nhựa dầu để gắn gạch. Một số nhà nghiên cứu xem đây là giả thuyết đáng thử nghiệm, và đã có những thí nghiệm dùng chất kết dính hữu cơ khi trùng tu; nhưng nó chưa phải kết luận chung.
Đắp cả tháp bằng gạch mộc rồi nung một lần. Lời kể này kịch tính nhất: thợ xây toàn bộ tháp bằng gạch chưa nung, đắp đất bao quanh rồi đốt lửa nhiều ngày cho cả khối chín đều. Các khảo sát về độ nung của gạch ở nhiều tháp cho thấy gạch đã được nung riêng từng viên trước khi xây, nên giả thuyết này hiện ít người trong nghề theo.
Mài gạch cho khít, dùng chính bột gạch làm vữa. Lời kể này gần với điều thợ trùng tu quan sát: mặt gạch được mài phẳng, chà xát vào nhau, mạch rất mỏng được lấp bằng một lớp chất kết dính mịn gần cùng màu với gạch. Phần còn tranh luận là chất kết dính ấy gồm những gì và tỉ lệ ra sao.
Mỹ Sơn và những gì đợt trùng tu cho thấy
Mỹ Sơn ở vùng Duy Xuyên cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, là quần thể đền tháp Chăm được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới năm 1999. Bia ký tại đây cho biết khu đền được lập từ thời vua Bhadravarman, ban đầu bằng gỗ, sau bị cháy và được vua Sambhuvarman cho dựng lại. Các công trình gạch còn thấy hôm nay thuộc nhiều thế kỷ khác nhau, nên Mỹ Sơn như một kho mẫu để so sánh kỹ thuật xây qua thời gian.
Nhiều tháp ở Mỹ Sơn bị tàn phá nặng trong chiến tranh. Từ thập niên 1980, kiến trúc sư người Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski, người dân địa phương quen gọi là Kazik, gắn bó lâu năm với việc khảo sát và gia cố ở đây, cùng các chuyên gia Việt Nam. Về sau có thêm các dự án hợp tác quốc tế, trong đó có chuyên gia Ý, thử nghiệm làm gạch mới và chất kết dính để bù vào chỗ hỏng.
Kinh nghiệm chung rút ra từ các đợt trùng tu là làm được gạch có màu và độ cứng gần với gạch cổ không quá khó, cái khó nằm ở mạch nối và ở việc giữ được độ khít mà không dùng vữa xi măng. Những chỗ trùng tu đời trước dùng vật liệu hiện đại thường lộ rõ vết vá, và về lâu dài có thể gây hại cho gạch cổ. Vì vậy câu hỏi "xây bằng gì" không chỉ là chuyện tò mò, nó là câu hỏi kỹ thuật thật sự của người giữ di tích.
Ngoài Mỹ Sơn, các tháp ở Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai) như tháp Bánh Ít, tháp Đôi, hay các tháp ở Phú Yên cũ, Khánh Hoà cũng cho thấy cùng một tay nghề gạch khít, dù phong cách trang trí khác nhau theo thời kỳ. Việc so sánh nhiều tháp giúp người nghiên cứu thấy kỹ thuật không đứng yên mà thay đổi qua mấy trăm năm; một lời giải đúng cho tháp này chưa chắc đúng cho tháp khác.
Lời kể và giả thuyết: đặt lên bàn cân
Bảng dưới đây không chấm điểm ai đúng ai sai, chỉ cho thấy mỗi cách giải thích đang đứng ở đâu so với điều quan sát được.
| Cách giải thích | Điều ủng hộ | Điều chưa khớp |
|---|---|---|
| Mật mía | Vật liệu dính, sẵn có ở vùng trồng mía | Chưa thấy công bố phân tích xác nhận trong mạch gạch cổ |
| Nhựa dầu rái | Nghề ghe dùng nhựa dầu từ lâu; có thí nghiệm khi trùng tu | Chưa phải kết luận chung cho mọi tháp, mọi thời kỳ |
| Nung cả tháp | Giải thích được độ liền khối | Gạch có dấu hiệu nung riêng từng viên; khó đốt đều một khối cao lớn |
| Mài gạch, mạch mỏng bằng chất kết dính mịn | Khớp với quan sát của thợ trùng tu | Thành phần chính xác của chất kết dính còn tranh luận |
| Chạm hoa văn sau khi xây | Hoa văn liền qua nhiều viên gạch | Không mâu thuẫn, nhưng chỉ giải thích phần trang trí |
Những dòng trong bảng là mức hiểu phổ thông; người cần số liệu kỹ thuật nên tìm các báo cáo trùng tu đã công bố của cơ quan quản lý di tích và các dự án hợp tác, thay vì dựa vào bài viết lan truyền.
Vì sao dân gian thích lời kể nung cả tháp
Trong bốn lời kể, chuyện nung cả tháp là chuyện được kể lại nhiều nhất dù ít được giới chuyên môn ủng hộ. Lý do nằm ở sức hấp dẫn của nó: một ngọn lửa lớn cháy nhiều ngày đêm, cả cộng đồng gánh củi, rồi khi đất bao quanh được dỡ ra thì một ngôi tháp đỏ hiện lên. Đó là hình ảnh đẹp cho một câu chuyện, và nó thể hiện được cảm giác ngưỡng mộ trước sức lao động tập thể.
Lời kể cũng làm việc của một truyện giải thích: nó trả lời câu hỏi vì sao tháp liền như đúc mà không cần biết hoá học vật liệu. Rất nhiều truyện dân gian Việt cũng có chức năng ấy, như chuyện giải thích vì sao núi có hình người, vì sao hồ có tên này. Không nên chê lời kể là ngây thơ; nên hiểu nó như cách người xưa trả lời câu hỏi bằng những gì họ có trong tay.
Khi kể cho học sinh, bạn có thể dùng chính lời kể này để mở ra bài học về cách kiểm tra một giả thuyết: nếu cả tháp được nung một lần thì gạch bên trong và bên ngoài sẽ chín khác nhau ra sao, và khảo sát thực tế thấy gì. Câu chuyện vẫn giữ được, còn người nghe học thêm cách nghĩ.
Đứng trước một ngôi tháp: nên nhìn gì, nên kể gì
Nếu bạn dẫn gia đình hoặc một đoàn khách đi xem tháp Chăm, mấy gợi ý sau giúp buổi tham quan có nội dung mà không sa vào chuyện "bí ẩn" giật gân.
- Nhìn mạch gạch ở phần tường gốc còn nguyên và so với chỗ đã trùng tu; sự khác biệt thường thấy rõ bằng mắt thường.
- Tìm những hoa văn chạm liền qua hai, ba viên gạch để thấy thợ chạm sau khi xây.
- Kể các lời dân gian bằng câu "người ta truyền rằng", rồi nói thêm điều khảo sát cho thấy.
- Không cạy, gõ, khắc tên hoặc lấy mảnh gạch rơi làm kỷ niệm; đó là vi phạm quy định bảo vệ di tích và làm hỏng thứ mà chính bạn đang tò mò.
- Nhớ rằng nhiều tháp vẫn là nơi thờ của cộng đồng Chăm; giữ trang phục và lời nói đúng mực.
- Nếu gặp nhân viên ban quản lý hoặc thợ trùng tu đang làm việc, hỏi họ vài câu thường thu được nhiều hơn mọi bài viết.
Câu hỏi còn mở và cách theo dõi cho đúng
Câu trả lời chung nhất hôm nay là: thợ Chăm dùng gạch nung chất lượng cao, mài khít, xây với mạch rất mỏng bằng một chất kết dính có thể có thành phần hữu cơ, rồi chạm khắc trang trí trực tiếp lên tường. Mỗi vế trong câu ấy đều còn chỗ để nghiên cứu thêm, và có thể khác nhau giữa các tháp, các thời kỳ.
Thông tin về đề tài này hay bị cường điệu trên mạng với những tiêu đề kiểu "bí ẩn ngàn năm chưa có lời giải" hay "công nghệ người hiện đại không làm được". Cách đọc tỉnh táo là xem bài đó có dẫn tên công trình nghiên cứu, cơ quan trùng tu, năm thực hiện hay không. Nếu chỉ có lời đồn nối lời đồn thì đó là truyện, nên kể như truyện.
Với người yêu tháp Chăm, sự thật rằng chưa ai biết trọn vẹn không làm tháp kém hấp dẫn đi. Ngược lại, nó cho thấy người xưa đã để lại một bài toán mà người hôm nay vẫn đang học cách giải, và chuyện kể dân gian là lớp ký ức song hành với bài toán ấy.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Chăm có dùng vữa không?
Có dấu hiệu của một lớp kết dính rất mỏng giữa các viên gạch, không phải không có gì. Điểm đặc biệt là lớp này mảnh và gần cùng màu với gạch nên nhìn như không có mạch. Thành phần chính xác của lớp kết dính vẫn là đề tài các nhà nghiên cứu còn thảo luận.
Có phải người Chăm nung cả ngôi tháp sau khi xây không?
Đó là một lời kể dân gian phổ biến. Các khảo sát về gạch ở nhiều tháp cho thấy gạch được nung riêng trước khi xây, và việc đốt đều một khối cao hàng chục mét là rất khó, nên giả thuyết này hiện ít được giới chuyên môn ủng hộ.
Nhựa dầu rái có thật được dùng để xây tháp không?
Đây là một giả thuyết được nhắc nhiều và đã được thử nghiệm ở một số đợt trùng tu. Tuy nhiên chưa có kết luận chung rằng mọi tháp đều dùng nhựa dầu rái. Bạn nên coi nó là một khả năng đang được nghiên cứu, không phải đáp án cuối cùng.
Vì sao chỗ trùng tu nhìn khác hẳn phần gạch cũ?
Các đợt trùng tu trước đây đôi khi dùng gạch và vữa hiện đại nên màu, độ khít và độ hút ẩm khác gạch cổ. Về sau người làm trùng tu cố gắng làm gạch mới gần với gạch cũ và để lại dấu phân biệt có chủ ý, để người xem biết đâu là phần nguyên gốc.
Mỹ Sơn hiện thuộc tỉnh, thành nào?
Mỹ Sơn trước đây thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ giữa năm 2025, tỉnh Quảng Nam được hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện không còn, nên di tích nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Có nên tin các video nói tháp Chăm là công nghệ ngoài hành tinh không?
Không nên. Những video như vậy thường không dẫn nguồn, dùng hình ảnh tháp này gán cho tháp khác và bỏ qua các khảo sát đã công bố. Tháp Chăm là thành quả của thợ thủ công giỏi, kinh nghiệm truyền đời và sức lao động của cả cộng đồng, như vậy đã đủ đáng nể.