Sự tích Bà Phi Yến là truyền thuyết của người Côn Đảo về một thứ phi của Nguyễn Ánh, được kể là đã can ngăn việc cầu viện nước ngoài nên bị giam trên đảo; con trai bà là hoàng tử Cải mất khi còn nhỏ trong lúc đoàn thuyền rời đi. Dân đảo lập miếu thờ bà, gọi là miếu An Sơn hay miếu Bà Phi Yến, và lập miếu thờ hoàng tử, quen gọi là miếu Cậu. Câu ca dao "Gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu lời đắng cay" được nhiều người gắn với hai mẹ con.
Đây là lời kể dân gian. Các bộ chính sử triều Nguyễn mà người đọc phổ thông tiếp cận được không chép câu chuyện như dân đảo kể, và một số nhà nghiên cứu đặt câu hỏi về nhân vật này. Bài kể lại các mạch chuyện, giải thích vì sao chuyện sống bền ở Côn Đảo, và đưa ra cách kể có trách nhiệm. Bài không phán xét nhân vật lịch sử nào.
Côn Đảo cuối thế kỷ XVIII: bối cảnh có ghi chép
Côn Đảo là quần đảo ngoài khơi phía nam, từ giữa năm 2025 là đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh sau khi tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu được hợp nhất. Trong những năm cuối thế kỷ XVIII, khi giao tranh với quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh nhiều lần phải lánh ra các đảo phía nam, trong đó có Côn Đảo. Đây là phần lịch sử được ghi chép rộng rãi.
Cũng trong giai đoạn ấy, Nguyễn Ánh tìm sự giúp đỡ từ bên ngoài, trong đó có việc nhờ giám mục Bá Đa Lộc đưa hoàng tử Cảnh sang Pháp. Sự kiện này có trong sử sách và là đề tài của nhiều công trình nghiên cứu. Phần đánh giá chính sách ấy thuộc về sử học; ở đây chỉ nhắc như bối cảnh để hiểu vì sao câu chuyện dân gian lại xoay quanh việc "can ngăn".
Về sau, Côn Đảo còn được biết đến với hệ thống nhà tù thời thuộc địa và thời chiến tranh, một lớp lịch sử nặng nề khác của quần đảo. Lớp lịch sử ấy có những di tích, những câu chuyện riêng và không thuộc phạm vi bài này. Chuyện Bà Phi Yến có trước đó rất lâu, và người dân đảo vẫn kể nó như chuyện của riêng quê mình.
Mạch chuyện theo bản kể phổ biến
Các bản kể khác nhau ở nhiều chi tiết, nhưng mạch chính thường theo trình tự sau.
- Bà Phi Yến là một thứ phi theo Nguyễn Ánh ra Côn Đảo trong những năm lánh nạn. Có bản ghi tên thật của bà là Lê Thị Răm, quê ở vùng Gò Công hoặc vùng khác tuỳ người kể.
- Khi Nguyễn Ánh tính chuyện nhờ nước ngoài giúp, bà được kể là đã lên tiếng can ngăn. Có bản kể bà bị nghi là có quan hệ với phía đối địch.
- Bà bị giam lại trên đảo, có bản nói trong một hang đá, có bản nói trong một ngôi nhà nhỏ có người canh.
- Khi đoàn thuyền rời đảo, con trai bà là hoàng tử Cải, còn rất nhỏ, khóc đòi theo. Trong cảnh hỗn loạn trên biển, cậu bé không còn. Về sau thi thể cậu được kể là trôi dạt vào một bãi biển trên đảo, dân chài thương tình chôn cất và lập miếu.
- Bà Phi Yến được thả ra, sống những năm còn lại trên đảo, được dân quý mến. Các bản kể khác nhau về hoàn cảnh bà mất; điểm chung là dân đảo lập miếu thờ bà.
Những chi tiết như quê quán, nơi bị giam, hoàn cảnh hoàng tử mất và hoàn cảnh bà mất đều thay đổi theo người kể. Khi kể lại, bạn nên giữ mạch chính và dùng chữ "tương truyền" ở các chi tiết này, đặc biệt nhẹ tay với những đoạn liên quan đến cái chết.
Câu ca "gió đưa cây cải về trời"
Câu ca quen thuộc. Hai câu "Gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu lời đắng cay" là ca dao được biết đến khắp Nam Bộ và nhiều nơi khác. Ở Côn Đảo, người ta hay giải thích rằng cây cải ứng với hoàng tử Cải, còn rau răm ứng với tên Răm của bà Phi Yến.
Một cách giải thích dân gian. Mối liên hệ ấy là một cách giải thích của người kể chuyện, không có văn bản nào ghi rằng câu ca ra đời từ sự kiện này. Ca dao thường có nhiều tầng nghĩa và được nhiều vùng gắn vào chuyện của mình; câu này cũng được hiểu là lời than của người ở lại trong một mối tình dở dang.
Vì sao sự gắn ghép lại thuyết phục. Tên cây cải và cây rau răm trùng với tên hai nhân vật, nỗi đắng cay của người ở lại khớp với số phận người mẹ mất con. Sự trùng khớp ấy làm câu ca và câu chuyện nâng đỡ nhau, người nhớ câu ca thì nhớ luôn câu chuyện.
Kể sao cho đúng. Bạn nên nói "người Côn Đảo gắn câu ca này với chuyện Bà Phi Yến", tránh khẳng định câu ca được làm ra vì bà. Cách nói ấy vừa giữ được sức gợi của câu chuyện, vừa không làm sai lệch nguồn gốc của một câu ca dao chung.
Lời kể và căn cứ: một bảng để kể cho rõ
Bảng sau giúp hướng dẫn viên ở Côn Đảo và người làm nội dung trình bày câu chuyện có trách nhiệm.
| Nội dung | Mức độ | Ghi chú khi kể |
|---|---|---|
| Nguyễn Ánh lánh ra Côn Đảo những năm 1780 | Có ghi chép | Kể như bối cảnh lịch sử |
| Hoàng tử Cảnh sang Pháp cùng Bá Đa Lộc | Có ghi chép | Không bình luận chính sách |
| Nhân vật Bà Phi Yến, tên Lê Thị Răm | Lời kể địa phương, có nghi vấn | Dùng "tương truyền" |
| Bà can ngăn rồi bị giam | Lời kể | Không trình bày như sự kiện đã xác minh |
| Hoàng tử Cải mất trên biển | Lời kể | Kể nhẹ nhàng, nhất là với trẻ em |
| Câu ca cây cải, rau răm | Ca dao có thật, mối gắn ghép là lời kể | Nói rõ đây là cách người dân giải thích |
Bảng không làm câu chuyện bớt giá trị. Với cộng đồng Côn Đảo, đây là chuyện của tổ tiên, gắn với ngôi miếu họ chăm sóc mỗi ngày; điều quan trọng là người ngoài kể lại đừng thêm thắt và đừng biến nó thành lời phán xét.
Miếu Bà và miếu Cậu: chuyện sống nhờ nơi thờ
Miếu Bà Phi Yến, còn gọi là miếu An Sơn, nằm trong một khu vườn cây cổ thụ trên đảo lớn. Theo lời kể, miếu được dân đảo dựng từ lâu để tưởng nhớ bà, qua nhiều lần tu sửa. Bên trong có bàn thờ, đồ thờ và những vật dụng mà người dân kể là gắn với bà; đến nay nhiều chi tiết về các hiện vật ấy vẫn được truyền khẩu, chưa có kết quả giám định công bố rộng rãi.
Miếu Cậu thờ hoàng tử Cải, nằm ở một nơi khác trên đảo, gắn với lời kể về nơi thi thể cậu bé dạt vào. Người đi biển trên đảo có tục đến miếu Cậu thắp hương trước khi ra khơi, coi cậu như một vị thần nhỏ che chở. Đây là một dạng thờ cúng quen thuộc ở các làng biển: những người mất trên biển, nhất là trẻ nhỏ, được dân chài lập miếu và tưởng nhớ.
Hai ngôi miếu làm câu chuyện không trôi đi. Mỗi lần có người thắp hương, có khách hỏi chuyện, người giữ miếu lại kể. Lễ giỗ hằng năm ở miếu Bà là dịp cả cộng đồng đảo tụ họp, và chuyện được nghe lại bởi thế hệ sau. Diễn trình lễ thuộc về các bài chuyên về lễ hội; ở đây chỉ nhắc như nơi chuyện sống tiếp.
Vì sao chuyện Bà Phi Yến được yêu thương
Chuyện Bà Phi Yến chạm vào những tình cảm sâu: một người mẹ mất con, một người phụ nữ bị đối xử bất công vì dám nói thẳng, một đứa trẻ vô tội. Những nhân vật như vậy dễ được dân gian thương cảm và thờ phụng. Ở nhiều nơi khác của Việt Nam cũng có những ngôi miếu thờ người phụ nữ chịu oan khuất, cho thấy đây là một kiểu tình cảm chung của văn hoá dân gian.
Với người Côn Đảo, một quần đảo xa đất liền, chuyện bà còn là chuyện về chính nơi họ sống. Một người phụ nữ bị bỏ lại trên đảo, sống giữa dân chài, được dân thương mến, rồi trở thành người được thờ: câu chuyện ấy biến hòn đảo từ nơi lưu đày thành nơi có tình người.
Cũng vì gắn với nhân vật lịch sử lớn, chuyện dễ bị kéo vào tranh luận về đúng sai của người xưa. Người kể có trách nhiệm nên giữ chuyện ở đúng vị trí của nó: một truyền thuyết địa phương, chứa đựng tình cảm của dân đảo, không phải một bản án lịch sử.
Người làm nội dung về Côn Đảo cũng nên nhớ rằng du khách đến đảo mang theo nhiều tâm thế khác nhau, có người đi nghỉ, có người đi viếng. Chuyện Bà Phi Yến nên được kể với giọng trầm, đủ để người nghe cảm được nỗi buồn của người mẹ, không cần thêm kịch tính để níu sự chú ý.
Kể chuyện Bà Phi Yến cho khách và cho trẻ em
Mấy gợi ý dưới đây giúp câu chuyện được kể đúng mực.
- Mở đầu bằng "người Côn Đảo kể rằng", nói rõ chính sử không chép câu chuyện theo cách này.
- Không dùng câu chuyện để kết tội hay ca ngợi nhân vật lịch sử nào; để người nghe tự suy nghĩ.
- Với trẻ em, kể về tình mẹ con và tình thương của dân chài, lướt qua những chi tiết về cái chết.
- Khi đến miếu, ăn mặc kín đáo, nói khẽ, hỏi người giữ miếu trước khi chụp ảnh bên trong.
- Không lặp lại những lời đồn kiểu "Bà rất thiêng, xin gì được nấy"; chỉ kể người dân tưởng nhớ bà ra sao.
- Nếu làm video, nhắc người xem rằng chuyện có nhiều dị bản, không chọn một bản rồi gọi là chính thức.
Kể như vậy, khách rời đảo không chỉ mang theo một câu chuyện cảm động mà còn hiểu thêm vì sao người Côn Đảo giữ gìn ngôi miếu của mình như giữ một phần ký ức.
Câu hỏi thường gặp
Bà Phi Yến là ai?
Theo truyền thuyết của người Côn Đảo, Bà Phi Yến là một thứ phi của Nguyễn Ánh, có bản ghi tên thật là Lê Thị Răm, bị giam trên đảo vì can ngăn việc cầu viện nước ngoài. Chính sử triều Nguyễn không chép câu chuyện theo cách này nên đây được coi là nhân vật của lời kể dân gian.
Miếu Bà Phi Yến và miếu An Sơn có phải là một không?
Phải. Miếu thờ Bà Phi Yến trên Côn Đảo thường được gọi là miếu An Sơn. Miếu nằm giữa vườn cây cổ thụ, được dân đảo chăm sóc và tu sửa nhiều lần. Đây là một trong những nơi khách đến Côn Đảo hay ghé thăm.
Câu "gió đưa cây cải về trời" có phải viết về Bà Phi Yến không?
Đây là câu ca dao phổ biến khắp Nam Bộ. Người Côn Đảo gắn nó với chuyện hoàng tử Cải và bà Phi Yến tên Răm, nhưng không có văn bản nào cho thấy câu ca ra đời từ sự kiện này. Bạn nên nói đó là cách người dân giải thích.
Miếu Cậu ở Côn Đảo thờ ai?
Miếu Cậu thờ hoàng tử Cải, con trai Bà Phi Yến trong truyền thuyết, người được kể là mất trên biển khi còn rất nhỏ. Ngư dân trên đảo có tục ghé miếu thắp hương trước khi ra khơi. Đây là nét thờ cúng quen thuộc của các làng biển.
Sử sách có ghi chép gì về Bà Phi Yến không?
Các bộ chính sử triều Nguyễn mà người đọc phổ thông tiếp cận được không chép câu chuyện Bà Phi Yến như dân đảo kể. Một số nhà nghiên cứu đặt nghi vấn về nhân vật, một số khác tìm thêm tư liệu địa phương. Vì vậy câu chuyện nên được kể như truyền thuyết.
Có nên đưa trẻ nhỏ đến miếu Bà Phi Yến không?
Có thể, nếu bạn chuẩn bị cho con trước. Kể chuyện nhẹ nhàng, nhấn vào tình mẹ con và tình thương của dân chài. Ở miếu, nhắc con đi nhẹ, nói khẽ, không chạm vào đồ thờ. Sau chuyến đi, con có thể hỏi thêm và bạn kể dần các chi tiết.