Truyền thuyết chùa Cầu kể rằng dưới lòng đất có một con thuỷ quái khổng lồ, mỗi lần cựa mình là gây lũ lụt, động đất; cây cầu được dựng như một thanh gươm cắm xuống đúng lưng nó để trấn giữ. Người Hội An gọi con vật là con Cù, nhiều bài viết gọi là Mamazu, và có bản kể đầu nó ở Ấn Độ, đuôi ở Nhật Bản, thân nằm dưới phố Hội. Ngôi miếu nhỏ trên cầu thờ một vị thần trấn thuỷ, nối chuyện kể với nơi thờ cụ thể.
Bài này kể lại các bản chuyện ấy, nói nguồn gốc mô-típ con cá khổng lồ gây động đất trong văn hoá Nhật, những gì sử liệu cho biết về cây cầu, và vì sao chuyện còn được người phố cổ giữ. Phần kiến trúc, mái ngói, kết cấu gỗ và đợt trùng tu gần đây là đề tài của các bài chuyên về kiến trúc, ở đây chỉ nhắc khi cần cho câu chuyện.
Cây cầu trong sử liệu: phần chắc chắn
Chùa Cầu bắc qua một con lạch nhỏ chảy ra sông Hoài, nối khu phố của người Nhật với khu phố của người Hoa ở Hội An thời thương cảng thịnh vượng. Phần lớn tài liệu cho rằng cầu được dựng vào khoảng đầu thế kỷ XVII, gắn với cộng đồng thương nhân Nhật Bản cư trú tại đây; vì vậy người nước ngoài hay gọi là cầu Nhật Bản. Năm chính xác không có văn bản gốc nào ghi chắc, nên tốt nhất chỉ nói theo thế kỷ.
Năm 1719, chúa Nguyễn Phúc Chu đến Hội An và đặt tên cho cây cầu là Lai Viễn Kiều, nghĩa là cầu đón khách phương xa. Cái tên ấy được nhắc trong hầu hết các tài liệu giới thiệu di tích. Ngôi miếu nhỏ gắn vào một bên cầu thờ Bắc Đế Trấn Vũ, vị thần mà người Hoa và người Việt nhiều nơi thờ với ý trấn giữ phương Bắc, trị thuỷ, trừ tai ương. Cầu có miếu thờ nên dân gọi là chùa Cầu, dù đây không phải chùa Phật giáo.
Hội An được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới năm 1999, và hình ảnh chùa Cầu xuất hiện trên tờ tiền polymer mệnh giá hai mươi nghìn đồng. Từ giữa năm 2025, Hội An thuộc thành phố Đà Nẵng sau khi tỉnh Quảng Nam được hợp nhất. Đó là những điều có thể kiểm chứng; từ đây trở đi là phần lời kể.
Các bản kể về con Cù
Bản phổ biến nhất. Một con thuỷ quái thân dài vô tận nằm dưới lòng đất, đầu ở Ấn Độ, đuôi ở Nhật Bản, lưng ở ngay Hội An. Mỗi khi nó quẫy, đất liền rung chuyển, nước dâng gây lụt. Người Nhật ở Hội An dựng cầu như một thanh gươm cắm xuống lưng con vật, ghim nó lại, từ đó vùng này yên ổn hơn.
Bản đảo chiều đầu đuôi. Có người kể ngược lại, đầu ở Nhật, đuôi ở Ấn Độ. Sự khác biệt nhỏ này cho thấy chuyện được truyền miệng qua nhiều người, mỗi người nhớ một kiểu. Phần cốt lõi, con vật khổng lồ trải qua nhiều nước và cây cầu là vật trấn, thì giữ nguyên.
Bản gắn với miếu thờ. Có bản không nhấn vào thanh gươm mà nhấn vào vị thần trên cầu: vì có thuỷ quái nên phải lập miếu thờ thần trấn thuỷ ngay trên cầu để giữ yên phố chợ. Bản này nối truyền thuyết với tín ngưỡng thực tế của cư dân buôn bán ven sông thường lo lụt.
Tên gọi con vật. Chữ Mamazu hay xuất hiện trong bài viết tiếng Việt và tiếng Anh, có lẽ là cách nói lệch đi từ tên con cá khổng lồ trong truyền thuyết Nhật. Người Hội An lớn tuổi thường chỉ gọi là con Cù, một từ dân gian chỉ loài thuỷ quái mình dài. Khi kể, dùng chữ con Cù là đủ, không cần nhấn vào tên ngoại.
Gốc Nhật của mô-típ cá khổng lồ gây động đất
Trong văn hoá dân gian Nhật Bản có hình ảnh một con cá trê khổng lồ nằm dưới lòng đất, mỗi lần quẫy mình gây động đất. Có thần linh giữ nó bằng một tảng đá lớn hoặc một vũ khí ghim xuống. Tranh khắc gỗ về con cá này từng rất phổ biến ở Nhật trong những thời kỳ có động đất lớn. Mô-típ này giải thích hiện tượng tự nhiên đáng sợ bằng một hình ảnh cụ thể, có thể kiểm soát được.
Khi thương nhân Nhật sống ở Hội An, họ mang theo các niềm tin quen thuộc của quê nhà. Hội An không phải vùng động đất, nhưng là vùng lụt hằng năm, nên hình ảnh con vật dưới đất có thể đã được chuyển sang nghĩa con vật gây nước dâng. Theo thời gian, khi cộng đồng Nhật không còn ở đó, người Hoa và người Việt tiếp nhận chuyện, gắn thêm vị thần trấn thuỷ, và câu chuyện trở thành của chung phố cổ.
Đây là cách giải thích nhiều nhà nghiên cứu văn hoá đưa ra, dựa trên sự tương đồng của mô-típ. Không có văn bản thời ấy ghi lại việc người Nhật dựng cầu để trấn con cá; mối nối giữa hai bên là suy luận hợp lý, không phải sự kiện được ghi chép. Khi kể lại, bạn nên dùng chữ "có lẽ", "nhiều người cho rằng".
Tượng khỉ và tượng chó: các cách giải thích
Hai đầu cầu có tượng khỉ và tượng chó, là chi tiết khách nào cũng hỏi. Không có cách giải thích nào được ghi lại từ lúc dựng cầu; các cách hiện lưu hành gồm:
| Cách giải thích | Nội dung | Mức độ |
|---|---|---|
| Theo năm xây dựng | Cầu khởi công năm Thân, xong năm Tuất | Lời kể phổ biến, chưa có văn bản gốc |
| Theo tín ngưỡng Nhật | Khỉ và chó là những con vật có vai trò hộ vệ trong văn hoá Nhật | Giả thuyết dựa trên so sánh văn hoá |
| Theo con giáp của vua chúa | Gắn với tuổi của một số nhân vật quyền lực ở Nhật | Lời kể, khó kiểm chứng |
| Theo truyền thuyết thuỷ quái | Hai con vật canh hai đầu thanh gươm | Chuyện kể bổ sung, không phổ biến bằng |
Khi dẫn khách, bạn nên giới thiệu ít nhất hai cách giải thích và nói rằng chưa có câu trả lời chắc chắn. Khách thường thích điều này hơn một câu trả lời đóng, vì họ được tự suy nghĩ.
Những chuyện kể khác quanh khu phố Nhật
Chuyện con Cù không phải câu chuyện duy nhất gắn với dấu vết người Nhật ở Hội An. Vào thập niên 1630, chính quyền Mạc phủ Tokugawa ban hành các lệnh hạn chế người Nhật ra nước ngoài và trở về, thường được gọi chung là chính sách toả quốc. Từ đó cộng đồng Nhật ở Hội An thưa dần, khu phố Nhật lặng đi, và nhiều chuyện kể ra đời quanh sự vắng mặt ấy.
Ở vùng ruộng ven phố còn vài ngôi mộ cổ của người Nhật. Gắn với một trong số đó là giai thoại về một thương nhân Nhật phải về nước theo lệnh mới nhưng không đành xa người yêu ở Hội An, tìm cách quay lại rồi mất ở đây. Giai thoại được hướng dẫn viên kể nhiều và có những dịp tưởng niệm của người Nhật hôm nay; chi tiết tên tuổi, năm tháng và diễn biến chuyện tình là phần lời kể, nên dùng chữ "tương truyền" khi nhắc.
Những chuyện ấy cùng chuyện con Cù tạo nên một lớp ký ức về thời Hội An là nơi gặp gỡ của nhiều dân tộc. Khi dẫn khách, bạn có thể nối chúng thành một mạch: cây cầu người Nhật dựng, lệnh cấm khiến họ rời đi, và những câu chuyện người ở lại giữ thay họ. Mạch kể ấy giúp khách hiểu vì sao một phố buôn nhỏ bên sông lại mang nhiều lớp văn hoá đến vậy.
Vì sao người phố cổ vẫn kể chuyện con Cù
Hội An sống chung với lụt. Gần như năm nào nước sông Hoài cũng dâng vào phố, và người dân đã quen kê đồ, chèo ghe trên đường. Trong bối cảnh ấy, một câu chuyện về con vật gây nước dâng và cây cầu trấn giữ là cách để nói về nỗi lo thường trực bằng ngôn ngữ của truyện, nhẹ nhàng hơn và dễ truyền cho con cháu hơn.
Chuyện cũng nhắc người Hội An về thời thương cảng, khi người Nhật, người Hoa, người Việt cùng buôn bán trên một bến. Con thuỷ quái trải dài từ Ấn Độ đến Nhật Bản là hình ảnh của chính tuyến buôn bán biển mà Hội An từng nằm giữa. Kể chuyện con Cù là cách kể về một Hội An mở cửa.
Cuối cùng, chuyện được giữ vì có chỗ để kể. Khách đứng trên cầu, nhìn xuống con lạch nhỏ, nghe hướng dẫn viên nói về con vật nằm dưới chân mình, và câu chuyện bám vào nơi chốn. Đó là cách một truyền thuyết sống được qua mấy trăm năm.
Người làm nội dung về Hội An nên nhớ rằng chuyện con Cù là của cộng đồng phố cổ, đã qua tay người Nhật, người Hoa, người Việt. Kể nó như một câu chuyện hù doạ hay gắn thêm chi tiết ma quái để câu người xem là làm mất đi cái chất hiền hoà vốn có. Giữ đúng các bản kể, nói rõ phần nào là suy luận của người nghiên cứu, chuyện vẫn đủ hấp dẫn.
Kể chuyện chùa Cầu cho khách và cho trẻ em
Mấy lưu ý dưới đây giúp câu chuyện giữ được cái thú mà vẫn đúng mực.
- Mở đầu bằng phần chắc chắn: cầu có từ khoảng đầu thế kỷ XVII, được đặt tên Lai Viễn Kiều năm 1719, rồi mới sang phần truyền thuyết.
- Gọi con vật là con Cù, giải thích ngắn gốc Nhật của mô-típ, tránh tô vẽ thành chuyện quái vật đáng sợ với trẻ nhỏ.
- Nói rõ đây không phải chùa Phật giáo mà là cầu có miếu thờ thần trấn thuỷ.
- Khi trên cầu đông khách, nhắc mọi người không ngồi lên lan can, không chạm vào tượng, không dán hay khắc lên gỗ.
- Không hứa với khách những điều như "đi qua cầu sẽ được bình an"; chỉ kể người xưa tin điều gì.
- Với trẻ em, có thể đố con tìm tượng khỉ, tượng chó rồi đoán vì sao, sau đó kể các cách giải thích.
Kể như vậy, khách nhớ được cả câu chuyện lẫn lịch sử của cây cầu, và phố cổ có thêm những người biết giữ gìn nó.
Câu hỏi thường gặp
Con Mamazu trong truyền thuyết chùa Cầu là con gì?
Đó là tên mà nhiều bài viết dùng cho con thuỷ quái khổng lồ nằm dưới lòng đất trong truyền thuyết. Người Hội An thường gọi là con Cù. Mô-típ này có lẽ bắt nguồn từ hình ảnh con cá trê gây động đất trong văn hoá dân gian Nhật Bản.
Chùa Cầu có phải là chùa không?
Không theo nghĩa chùa Phật giáo. Đây là cây cầu có mái, gắn một ngôi miếu nhỏ thờ Bắc Đế Trấn Vũ, vị thần trấn thuỷ. Vì có nơi thờ trên cầu nên dân gian quen gọi là chùa Cầu, và tên này đã thành tên chính thức trong đời sống.
Năm nào chùa Cầu được xây?
Không có văn bản gốc ghi năm chính xác. Phần lớn tài liệu cho rằng cầu được dựng vào khoảng đầu thế kỷ XVII, gắn với cộng đồng thương nhân Nhật. Mốc năm 1719 là năm chúa Nguyễn Phúc Chu đặt tên Lai Viễn Kiều, không phải năm xây.
Vì sao chùa Cầu có tượng khỉ và chó?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Cách giải thích phổ biến là cầu khởi công năm Thân và hoàn thành năm Tuất; có ý kiến khác dựa vào vai trò hộ vệ của hai con vật trong văn hoá Nhật. Khi kể, bạn nên giới thiệu nhiều cách giải thích.
Truyền thuyết con Cù có liên quan đến lụt ở Hội An không?
Trong lời kể, con thuỷ quái quẫy mình gây động đất và nước dâng, còn cây cầu cùng vị thần trên cầu trấn giữ nó. Đây là truyện dân gian phản ánh nỗi lo lụt lội của cư dân ven sông, không phải lời giải thích khoa học về lũ.
Kể chuyện con Cù cho trẻ nhỏ thế nào để con không sợ?
Bạn nên kể con Cù như một con vật lớn hay cựa mình, còn cây cầu như chiếc ghim giữ cho nó nằm yên, nhấn vào trí khôn của người xưa. Tránh mô tả hình dạng đáng sợ. Sau đó cho con tìm tượng khỉ, tượng chó trên cầu để chuyến đi vui hơn.