Phần lớn tên hang, tên đảo trên vịnh Hạ Long được đặt theo hình dáng (hòn Gà Chọi, hòn Đỉnh Hương, hòn Con Cóc), một số theo chuyện kể (hang Đầu Gỗ, hang Trinh Nữ), và một số khá mới, đặt theo cảm xúc của người khám phá hoặc theo sự kiện thời hiện đại (hang Sửng Sốt, đảo Ti Tốp). Biết một cái tên thuộc loại nào giúp bạn nghe thuyết minh mà không lẫn chuyện cổ với chuyện mới.
Bài truyền thuyết rồng mẹ, rồng con đã giải thích tên vịnh. Ở đây đi tiếp xuống tầng nhỏ hơn: những hòn đảo, những hang động cụ thể mà khách thường được đưa đến, mỗi cái tên mang theo câu chuyện gì, và chuyện ấy đáng tin đến đâu.
Ba loại tên trên vịnh
Một cách đơn giản để đọc tên hang đảo Hạ Long là chia theo nguồn gốc. Bảng dưới xếp các tên quen thuộc vào ba nhóm; vài tên thuộc cả hai nhóm vì vừa có hình dáng vừa có chuyện.
| Nhóm | Ví dụ | Cách nhận ra |
|---|---|---|
| Tên theo hình dáng | Hòn Gà Chọi (còn gọi hòn Trống Mái), hòn Đỉnh Hương, hòn Con Cóc, hòn Ấm, hang Luồn | Tên là một vật quen thuộc; đứng đúng góc là thấy ngay hình |
| Tên theo chuyện kể | Hang Đầu Gỗ, hang Trinh Nữ, động Thiên Cung | Tên gọi không tả hình mà gợi một nhân vật hay sự việc |
| Tên mới, đặt theo cảm xúc hoặc sự kiện | Hang Sửng Sốt, đảo Ti Tốp | Tên gắn với người khám phá, khách thăm hoặc sự kiện có ghi chép rõ |
Cách chia này không tuyệt đối, nhưng giúp đặt câu hỏi đúng. Với tên theo hình dáng, câu hỏi là "đứng ở đâu thì thấy". Với tên theo chuyện, câu hỏi là "ai kể, kể từ bao giờ". Với tên mới, câu hỏi là "ai đặt, năm nào".
Hòn Gà Chọi và những tên đặt theo hình
Hòn Gà Chọi là hai khối đá nhô lên giữa biển, đứng đối mặt nhau như một đôi gà đang chọi, hoặc như trống và mái đứng bên nhau. Vì vậy dân gian gọi bằng cả hai tên. Đây là hình ảnh quen thuộc đến mức đã trở thành biểu tượng nhận diện của vịnh. Không có một truyền thuyết cổ cố định nào gắn với đôi đá; phần lớn lời kể quanh nó là chuyện về đôi lứa, được người hướng dẫn kể thêm cho sinh động.
Hòn Đỉnh Hương là một khối đá có dáng như chiếc lư hương đặt giữa biển, như thể có ai đặt sẵn để dâng hương lên trời. Hòn Con Cóc thì giống một con cóc ngồi chồm hổm nhìn ra khơi. Những tên này không cần câu chuyện, vì hình dáng chính là câu chuyện. Người dân chài đặt tên để dễ nhận đường giữa hàng nghìn hòn đảo trông na ná nhau, giống như cách người đi rừng đặt tên cho từng tảng đá, từng gốc cây.
Một điều nên nói khi thuyết minh: góc nhìn rất quan trọng. Cùng một hòn đảo, đi qua phía khác sẽ không thấy hình gì cả. Đó là bằng chứng rõ nhất cho thấy những tên gọi này đến từ người đi thuyền, từ chính đường đi quen thuộc của họ trên vịnh.
Hang Đầu Gỗ: cái tên mang ký ức Bạch Đằng
Hang Đầu Gỗ là một hang lớn trên đảo, nổi tiếng từ lâu với khách phương Tây; người Pháp từng gọi là hang Kỳ Quan. Tên Việt của hang gắn với một lời kể: trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên thời Trần, những cây gỗ lim, gỗ táu dùng để đóng cọc trên sông Bạch Đằng được tập kết, cất giấu trong hang này. Sau trận đánh, còn sót lại những khúc đầu gỗ, nên hang có tên Đầu Gỗ.
Đây là một ví dụ điển hình của loại chuyện "lịch sử thật, chi tiết là lời kể". Trận Bạch Đằng năm 1288 với trận địa cọc là sự kiện có thật được chính sử ghi. Còn chuyện cọc gỗ được cất trong hang này thì là lời kể dân gian, chưa có tư liệu khảo cổ nào xác nhận. Một cách giải thích khác cho rằng tên hang đến từ những khúc gỗ trôi dạt mà người đi biển từng thấy trong hang.
Khi kể, một câu gọn là: "Người địa phương kể rằng hang là nơi cất cọc gỗ cho trận Bạch Đằng; trận Bạch Đằng là có thật, còn chuyện cất cọc ở đây là lời kể." Một câu như vậy vừa giữ được niềm tự hào lịch sử, vừa không gán cho hang một vai trò chưa được chứng minh.
Hang Trinh Nữ và động Thiên Cung: những chuyện có nhân vật
Hang Trinh Nữ gắn với một câu chuyện buồn. Theo lời kể, có một cô gái làng chài xinh đẹp bị một kẻ giàu có ép làm vợ. Cô không chịu, bị đày ra một hòn đảo hoang, ở trong hang chờ người yêu đến cứu, cuối cùng chết và hoá thành tảng đá trong hang. Người yêu của cô cũng hoá đá ở một hòn đảo gần đó, mãi trông về phía hang. Dân chài thương cô, gọi hang là hang Trinh Nữ.
Câu chuyện này có nhiều điểm giống chuyện Vọng Phu: người phụ nữ chung thuỷ, sự chia lìa, đá hoá người. Nhiều người đọc thấy ở đây cách dân chài vùng vịnh kể lại một mô-típ chung bằng chất liệu của biển. Chi tiết về kẻ ép duyên, về hòn đảo người yêu hoá đá thay đổi theo người kể.
Động Thiên Cung thì gắn với một chuyện vui hơn: có bản kể đây là nơi diễn ra đám cưới thần tiên, cũng có bản gắn với chuyện rồng. Tên "Thiên Cung", tức cung điện nhà trời, chủ yếu gợi từ vẻ đẹp của thạch nhũ bên trong. Động được biết đến rộng rãi khá gần đây, nên nhiều lời kể về nó có lẽ hình thành cùng lúc với việc đón khách. Với những câu chuyện như vậy, chữ "có bản kể" là đủ, không cần cố tìm nguồn cổ.
Những tên mới nhưng hay bị tưởng là cổ
Hang Sửng Sốt. Người Pháp đặt cho hang cái tên có nghĩa là hang Bất Ngờ, theo cảm giác của người vào hang lần đầu khi thấy khoang hang rộng mở ra sau một lối đi hẹp. Tên Việt "Sửng Sốt" giữ đúng tinh thần ấy. Đây không phải tên theo truyền thuyết.
Đảo Ti Tốp. Hòn đảo mang tên một nhà du hành vũ trụ người Liên Xô từng đến thăm vịnh năm 1962. Đây là tên có nguồn gốc rõ ràng trong lịch sử hiện đại, hoàn toàn không phải tên dân gian.
Những tên đặt cho tuyến tham quan. Nhiều hòn đảo nhỏ được đặt tên trong thời gian gần đây để tiện cho việc hướng dẫn, ví dụ theo hình con vật. Đó là cách làm hợp lý, nhưng không nên kể chúng như tên có từ ngàn xưa.
Tên trên bản đồ hành chính. Một số đảo có tên trên bản đồ khác với tên dân chài gọi. Khi gặp hai tên cho một đảo, thường tên dân gian lâu đời hơn, còn tên hành chính chuẩn hoá về sau.
Nghe thuyết minh trên vịnh mà không bị lẫn
Bạn không cần là nhà nghiên cứu để phân biệt chuyện cổ với chuyện mới. Một vài thói quen nhỏ khi đi tàu là đủ:
- Khi nghe một cái tên, tự hỏi nó tả hình hay kể chuyện. Nếu tả hình, hãy tìm góc thấy hình; nếu kể chuyện, hãy hỏi người thuyết minh nghe chuyện từ đâu.
- Để ý những chữ người thuyết minh dùng. "Người ta kể", "tương truyền" là dấu hiệu của lời kể; "theo sử chép" là dấu hiệu của sự kiện được ghi lại.
- Khi một câu chuyện có năm tháng, tên người rất cụ thể mà không có nguồn, hãy nghe như một lời kể đã được thêm thắt.
- Nếu đi cùng trẻ nhỏ, cho trẻ tự đặt tên một hòn đảo theo hình dáng nó thấy. Trẻ sẽ hiểu ngay người xưa đã đặt tên thế nào.
- Khi vào hang, giữ đúng lối đi, không chạm tay vào thạch nhũ: dầu và mồ hôi trên tay làm thạch nhũ ngừng phát triển và đổi màu.
Những thói quen ấy không làm chuyến đi mất vui, ngược lại giúp bạn nhớ lâu hơn, vì mỗi cái tên giờ đã có một ngăn riêng trong trí nhớ.
Người dân chài: những người đặt tên đầu tiên
Trước khi vịnh Hạ Long đón khách du lịch, những người hiểu từng hòn đảo nhất là cư dân các làng chài sống trên mặt nước, như Cửa Vạn, Vung Viêng, Ba Hang. Họ sinh ra trên thuyền, lớn lên giữa các đảo đá, và cần tên gọi cho từng hòn để chỉ đường, hẹn nhau, nhớ chỗ có cá. Phần lớn tên theo hình dáng trên vịnh có lẽ đến từ họ.
Trong những năm gần đây, phần lớn cư dân các làng chài trên vịnh đã được bố trí lên bờ sinh sống. Việc này có lý do của nó, nhưng cũng đặt ra một nỗi lo của người làm văn hoá: khi thế hệ ngư dân lớn tuổi không còn sống giữa các đảo, những tên gọi nhỏ, những lời kể gắn với từng hòn đá có thể mất dần, chỉ còn lại các tên đã được in trên tờ giới thiệu.
Vì vậy, nếu bạn có dịp gặp một người từng sống ở làng chài trên vịnh, hãy hỏi họ gọi các hòn đảo quanh làng mình là gì. Có thể bạn sẽ nghe những cái tên chưa từng có trong sách, kèm theo những câu chuyện chỉ người trong làng mới biết. Đó là lớp tên gọi gần với đời sống nhất, cũng là lớp dễ mất nhất.
Ghi lại tên gọi trên vịnh: một việc ai cũng làm được
Người làm nội dung, giáo viên địa phương hay sinh viên có thể góp phần giữ lớp tên gọi này bằng những việc đơn giản:
- Ghi âm, có xin phép, lời kể của các cụ từng sống ở làng chài về tên đảo, tên hang và chuyện đi kèm.
- Ghi rõ ai kể, ở làng nào, kể năm nào, và chuyện ấy họ nghe từ ai.
- Đối chiếu tên dân gian với tên trên bản đồ, đánh dấu chỗ khác nhau thay vì sửa cho khớp.
- Với tên mới đặt cho tuyến tham quan, ghi rõ là tên mới, tránh để vài năm sau chúng bị kể như tên cổ.
- Khi đăng lên mạng, giữ nguyên lời kể, không thêm chi tiết "linh ứng" hay "kỳ bí" để thu hút người xem.
Một sổ ghi chép như vậy có giá trị hơn nhiều so với một video dàn dựng công phu nhưng trộn lẫn lời kể với sáng tác.
Câu hỏi thường gặp
Hòn Gà Chọi còn gọi là gì?
Hòn Gà Chọi còn được gọi là hòn Trống Mái, vì hai khối đá đứng đối mặt nhau như một đôi gà đang chọi hoặc như con trống và con mái. Đây là tên đặt theo hình dáng. Cần phân biệt với hòn Trống Mái trên núi Trường Lệ ở Sầm Sơn, Thanh Hoá, là một cảnh khác.
Vì sao hang Đầu Gỗ có tên như vậy?
Theo lời kể dân gian, hang từng là nơi cất giữ gỗ để đóng cọc cho trận Bạch Đằng thời Trần, và còn sót lại những khúc đầu gỗ nên có tên Đầu Gỗ. Trận Bạch Đằng là có thật, còn chi tiết cất cọc trong hang là lời kể chưa được tư liệu khảo cổ xác nhận.
Hang Sửng Sốt có truyền thuyết không?
Tên hang Sửng Sốt không đến từ truyền thuyết. Người Pháp đặt tên hang theo nghĩa là hang Bất Ngờ, gợi cảm giác của người vào hang lần đầu, và tên Việt giữ đúng tinh thần đó. Những câu chuyện kể thêm quanh hang chủ yếu là lời giới thiệu cho sinh động.
Chuyện hang Trinh Nữ có phải là chuyện có thật?
Đây là truyện dân gian của dân chài vùng vịnh, kể về một cô gái chung thuỷ bị đày ra đảo rồi hoá đá trong hang. Không có tư liệu nào xác nhận nhân vật hay sự việc. Câu chuyện mang nhiều nét giống chuyện Vọng Phu, nên có thể đọc như một cách kể mô-típ chung bằng chất liệu biển.
Tên đảo Ti Tốp từ đâu mà có?
Đảo Ti Tốp mang tên một nhà du hành vũ trụ người Liên Xô từng đến thăm vịnh Hạ Long năm 1962. Đây là tên có nguồn gốc rõ ràng trong lịch sử hiện đại, không phải tên dân gian, nên không nên kể như một truyền thuyết.
Có nên tin mọi câu chuyện được kể trên tàu tham quan?
Các câu chuyện trên tàu thường là sự pha trộn giữa truyện dân gian, sự kiện lịch sử và lời thêm thắt cho sinh động. Bạn có thể thưởng thức tất cả, nhưng nên để ý các chữ như "người ta kể", "tương truyền" để biết đâu là lời kể, đâu là sự kiện có ghi chép.