Việt Nam có nhiều hòn Vọng Phu chứ không chỉ một: tảng đá nàng Tô Thị ở Lạng Sơn là nổi tiếng nhất, ngoài ra các địa phương miền Trung như vùng Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai) và dãy núi giáp ranh Khánh Hoà – Đắk Lắk cũng có núi, đá mang tên Vọng Phu hoặc được dân gian gắn chuyện người vợ chờ chồng. Ở mỗi nơi, một khối đá hay một đỉnh núi có dáng người đứng được kể là người vợ hoá đá.
Phần dưới không liệt kê hết mọi tảng đá được gọi là Vọng Phu, vì danh sách ấy thay đổi theo từng làng và không có tư liệu thống kê đáng tin. Thay vào đó, bài đi qua những nơi được nhắc nhiều, so sánh cách mỗi vùng kể, rồi trả lời câu hỏi thú vị hơn: vì sao cùng một câu chuyện lại mọc lên ở khắp nơi.
Lạng Sơn: bản được biết đến nhiều nhất
Tảng đá nàng Tô Thị trên núi đá vôi ở thành phố Lạng Sơn là điểm quy chiếu cho mọi hòn Vọng Phu khác. Bản kể ở đây có đoạn hai anh em thất lạc rồi vô tình lấy nhau, người chồng phát hiện vết sẹo trên đầu vợ nên bỏ đi, người vợ bế con lên núi ngóng chồng cho đến khi hoá đá. Câu ca dao "Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa, có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh" giúp tên nàng gắn chặt với xứ Lạng.
Lý do Lạng Sơn nổi bật không hẳn vì chuyện ở đây cổ hơn, mà vì tảng đá nằm sát đô thị, trên con đường lớn lên biên giới, lại có ca dao và ca khúc nhắc đến. Một câu chuyện được nhiều người qua lại nhìn thấy và nhắc tên thì dễ thành "bản chính" trong trí nhớ chung. Vì đã có một bài riêng về chuyện nàng Tô Thị, ở đây chỉ nhắc như mốc để so sánh.
Một chi tiết nên nói rõ khi so sánh: khối đá ở Lạng Sơn từng sụp đổ và được phục dựng. Các hòn Vọng Phu ở nơi khác phần lớn là đỉnh núi hoặc mỏm đá tự nhiên, không qua can thiệp, nhưng cũng vì thế mà ít được chăm chút như một điểm tham quan.
Một số nơi có chuyện đá chờ chồng
Bảng dưới chỉ ghi những nơi được nhắc tương đối nhiều trong sách địa chí, báo chí và lời kể. Tên gọi, vị trí cụ thể nên hỏi người địa phương, vì nhiều làng có tảng đá riêng mà sách chưa ghi.
| Vùng | Cảnh quan | Nét riêng của lời kể |
|---|---|---|
| Lạng Sơn | Trụ đá vôi có dáng người bế con trên núi gần thành phố | Có đoạn hai anh em thất lạc, tên nhân vật là Tô Thị |
| Vùng Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai) | Mỏm đá có dáng người trên núi, được dân gian gọi là hòn Vọng Phu | Người chồng thường được kể là đi lính hoặc đi biển; chi tiết thay đổi theo làng |
| Dãy núi giáp ranh Khánh Hoà – Đắk Lắk | Một đỉnh núi cao mang tên Vọng Phu, nhìn từ xa như dáng người đứng | Lời kể gắn với người vợ ngóng chồng từ trên núi cao; tên núi được dùng cả trên bản đồ hiện đại |
| Các vùng ven biển miền Bắc và Bắc Trung Bộ | Đá ven biển, đá trên đảo có dáng người | Người chồng thường đi biển, người vợ ngóng ra khơi |
| Nhiều làng khác | Tảng đá nhỏ ở đầu làng, bờ sông | Chỉ còn tên gọi, câu chuyện được kể ngắn trong vài câu |
Bảng cho thấy một quy luật đơn giản: người chồng đi đâu thì phụ thuộc vào nghề của vùng. Ở biên ải, chồng đi lính; ở vùng biển, chồng đi đánh cá. Câu chuyện mang theo nỗi lo cụ thể của từng nơi.
Cốt truyện ấy không chỉ của người Việt
Ở Trung Hoa, truyện "vọng phu thạch" (đá trông chồng) xuất hiện từ khá sớm trong các sách chép chuyện lạ và địa chí, gắn với nhiều tảng đá ở các tỉnh khác nhau. Cốt truyện cũng gần giống: người vợ lên núi trông chồng đi xa, lâu ngày hoá đá. Từ "Vọng Phu" trong tiếng Việt chính là từ Hán Việt của tên gọi ấy.
Điều này dẫn tới một câu hỏi các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian hay bàn: người Việt mượn truyện từ Trung Hoa, hay hai nơi cùng sinh ra một cốt truyện vì có hoàn cảnh giống nhau? Câu trả lời thận trọng nhất là có thể cả hai. Tên gọi rõ ràng mang dấu vết Hán Việt, nhưng chi tiết như hai anh em thất lạc, tên Tô Thị, hay người chồng đi biển ở miền Trung là phần bản địa hoá. Truyện đi qua biên giới, rồi được kể lại bằng đời sống của người nghe.
Ngoài Đông Á, nhiều dân tộc khác cũng có chuyện người hoá đá vì chờ đợi, vì đau buồn hoặc vì một lời nguyền. Cách so sánh ấy giúp người đọc thấy chuyện Vọng Phu không phải điều kỳ lạ riêng có, mà là một phản ứng rất người trước cảnh đá có dáng người.
Vì sao một câu chuyện mọc lên ở nhiều nơi
Đá có dáng người ở đâu cũng có. Vùng núi đá vôi, vùng đá granit ven biển đều dễ có những khối đá phong hoá thành hình trụ, hình người. Khi đã có sẵn một câu chuyện đẹp về đá có dáng người, dân làng chỉ cần chỉ vào tảng đá của làng mình.
Nỗi chờ đợi là chung. Chiến tranh, lính thú, đi biển, đi làm ăn xa: gia đình nào cũng từng có người phải chờ. Một câu chuyện nói đúng nỗi chờ ấy sẽ được nhận làm chuyện của mình.
Truyện đi theo người. Người di cư mang theo chuyện kể. Khi đến vùng đất mới, họ tìm trong cảnh mới những hình ảnh của chuyện cũ. Đây là một cách giải thích vì sao các hòn Vọng Phu dày dần theo hướng mở đất.
Tên gọi tự sinh chuyện. Đôi khi tên có trước chuyện: một ngọn núi được gọi là Vọng Phu vì dáng của nó, rồi người kể bổ sung tình tiết cho hợp với tên. Không phải mọi hòn Vọng Phu đều có một câu chuyện riêng đầy đủ.
Nhà trường và sách in. Từ khi truyện cổ được in thành sách, đưa vào sách học, bản Lạng Sơn lan rộng và trở thành khuôn để các nơi khác đối chiếu. Điều này làm các bản kể địa phương có xu hướng giống bản in hơn.
Phân biệt chuyện kể với những gì người ta nói thêm
Quanh các hòn Vọng Phu thường có những lời đồn mới nảy sinh. Khi đọc hay nghe kể, bạn nên tách bạch mấy lớp sau:
- Lớp truyện cổ: người vợ chờ chồng hoá đá, có trong tuyển tập truyện dân gian và lời kể của người già trong vùng.
- Lớp địa chất: tảng đá hình thành do phong hoá, xâm thực qua thời gian rất dài; đây là phần khoa học giải thích được.
- Lớp lời đồn mới: những câu như "đến đây cầu duyên sẽ thành" hay "chạm vào đá sẽ gặp chuyện" thường xuất hiện gần đây, không có trong truyện cổ, và không nên kể như một phần của sự tích.
- Lớp sáng tác: thơ, nhạc, phim lấy cảm hứng từ chuyện Vọng Phu; đây là tác phẩm mới, không phải bằng chứng cho truyện cổ.
- Lớp quảng bá du lịch: bảng thuyết minh, bài giới thiệu đôi khi gộp nhiều bản kể làm một, hoặc thêm chi tiết cho hấp dẫn.
Tách lớp như vậy không làm câu chuyện bớt hay. Ngược lại, người nghe được biết chính xác mình đang nghe gì, và câu chuyện cổ được giữ đúng dáng của nó.
Gợi ý cho thuyết minh viên và giáo viên
Khi giới thiệu một hòn Vọng Phu, cách mở đầu an toàn là "người dân ở đây kể rằng…" rồi nói thêm "chuyện này cũng được kể ở nhiều nơi khác". Một câu như vậy giữ được niềm tự hào của địa phương mà không biến chuyện của làng mình thành "bản duy nhất". Nếu có khách từ Lạng Sơn hay từ miền Trung, họ sẽ thấy chuyện quê mình được tôn trọng.
Với lớp học, một bài tập đơn giản là cho học sinh sưu tầm chuyện Vọng Phu hoặc chuyện đá hoá người ở quê ông bà, rồi cả lớp so sánh: ai chờ ai, vì sao chia lìa, kết thúc ra sao. Học sinh sẽ tự nhận ra quy luật mà các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian mô tả, đồng thời có dịp hỏi chuyện người già trong nhà.
Khi đưa học sinh hay khách đến tận nơi, chỉ cần một lời nhắc an toàn: các mỏm đá trên núi thường ở chỗ dốc, nên đi theo lối mòn có sẵn và không trèo lên chính tảng đá.
Gặp một hòn Vọng Phu chưa từng nghe tên: nên hỏi gì
Đi nhiều vùng, bạn sẽ gặp những tảng đá được người địa phương gọi là Vọng Phu mà sách chưa nhắc. Thay vì vội chụp ảnh rồi đi, mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn ghi lại được một bản kể có giá trị:
- Hỏi tên gọi chính xác mà người làng dùng, và tên ấy có từ bao giờ theo trí nhớ của người già. Có khi làng gọi bằng một tên Nôm khác hẳn, "Vọng Phu" chỉ là tên người ngoài đặt.
- Hỏi người vợ trong chuyện chờ ai, người chồng đi đâu và vì sao. Chi tiết nghề nghiệp của người chồng thường cho biết câu chuyện phản ánh đời sống của làng thế nào.
- Hỏi chuyện được kể vào dịp nào: kể cho trẻ con, kể trong đám giỗ, kể khi có người lạ đến. Bối cảnh kể nói lên chuyện còn sống hay chỉ còn trong sách.
- Hỏi có bản kể nào khác không. Người kể thứ hai thường bổ sung hoặc phản bác người kể thứ nhất, và chỗ khác nhau ấy rất đáng ghi.
- Ghi rõ ai kể, ở đâu, ngày nào, nhưng hỏi ý người kể trước khi ghi tên hay đăng lên mạng. Nhiều cụ già vui lòng kể nhưng không muốn bị quay phim.
Một bản ghi như vậy, dù chỉ vài trang, có ích cho người nghiên cứu sau này hơn nhiều so với một bức ảnh đẹp không kèm lời kể. Truyện dân gian mất đi nhanh nhất ở chính những làng nhỏ mà không ai nghĩ tới việc ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Hòn Vọng Phu nổi tiếng nhất ở đâu?
Hòn Vọng Phu được biết đến nhiều nhất là tảng đá nàng Tô Thị trên núi đá vôi ở thành phố Lạng Sơn, nhờ câu ca dao về phố Kỳ Lừa và chùa Tam Thanh. Ngoài ra nhiều địa phương miền Trung cũng có núi, đá mang tên Vọng Phu với lời kể riêng.
Có phải hòn Vọng Phu nào cũng có chung một câu chuyện?
Cốt lõi giống nhau là người vợ chờ chồng đi xa rồi hoá đá. Còn nguyên do chia lìa, tên nhân vật, người chồng đi lính hay đi biển thì khác nhau theo vùng. Có nơi chỉ còn tên gọi mà không còn ai kể được chuyện đầy đủ.
Truyện Vọng Phu có nguồn gốc từ Trung Hoa không?
Tên "Vọng Phu" là từ Hán Việt, và Trung Hoa cũng có truyện đá trông chồng từ lâu. Tuy vậy, các bản kể Việt có nhiều chi tiết bản địa. Cách nhìn thận trọng là truyện có thể vừa chịu ảnh hưởng, vừa được người Việt kể lại theo đời sống của mình.
Làm sao biết một lời đồn về hòn Vọng Phu là mới hay cũ?
Bạn có thể đối chiếu với các tuyển tập truyện cổ và sách địa chí của tỉnh, hoặc hỏi người già trong vùng. Những lời như cầu duyên ở đây sẽ thành, chạm vào đá sẽ gặp điều không may thường không có trong truyện cổ và nên được coi là lời đồn gần đây.
Đá có dáng người hình thành thế nào?
Phần lớn do phong hoá và xâm thực: nước mưa hoà tan đá vôi, gió và sóng bào mòn đá ven biển, để lại những trụ đá đứng riêng. Khi nhìn ở một góc nhất định, mắt người dễ thấy hình người hay con vật, từ đó sinh ra tên gọi và câu chuyện.
Có nên đưa học sinh đi tìm hiểu hòn Vọng Phu ở quê mình không?
Đó là một hoạt động học tập tốt nếu chuẩn bị kỹ: sưu tầm lời kể của người già, so với bản in trong sách, rồi đi thăm tảng đá theo lối mòn an toàn. Học sinh vừa hiểu truyện dân gian, vừa biết thêm về địa hình và lịch sử địa phương.