Động Từ Thức là một hang động đá vôi ở Nga Sơn, Thanh Hoá, được người địa phương gắn với truyện "Từ Thức lấy vợ tiên" trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ: chàng quan huyện Từ Thức bỏ quan đi ngao du, vào một động núi ven biển gặp nàng tiên Giáng Hương, sống với nàng một thời gian, khi trở về trần thì đã qua mấy đời người.
Truyện là một tác phẩm văn học viết bằng chữ Hán từ thế kỷ mười sáu, còn việc chỉ đúng hang động ở Nga Sơn là nơi Từ Thức gặp tiên thì là cách người địa phương nhận câu chuyện về mình. Bài kể lại truyện, tách lớp văn bản với lớp lời kể địa phương, rồi đặt câu chuyện cạnh những truyện "lạc vào cõi tiên" của các nền văn hoá khác.
Truyện kể gì
Truyện đặt bối cảnh vào đời Trần. Từ Thức làm quan coi huyện Tiên Du. Gần huyện có một ngôi chùa trồng cây mẫu đơn, mỗi mùa hoa nở người các nơi kéo đến xem. Một cô gái xinh đẹp đến xem hoa, lỡ tay làm gãy cành, bị người giữ chùa giữ lại bắt đền. Từ Thức thấy vậy, cởi chiếc áo quý đang mặc đưa chuộc cho cô gái. Người đương thời khen ông là người có lòng.
Về sau Từ Thức chán cảnh quan trường, treo ấn từ quan, chỉ thích ngao du sơn thuỷ. Một lần đi thuyền ra vùng cửa biển, ông thấy một ngọn núi đá đẹp lạ, ghé vào thì gặp một cửa động mở ra. Bên trong là cảnh tiên, và cô gái làm gãy cành mẫu đơn năm xưa hoá ra là tiên nữ Giáng Hương. Để trả ơn, Từ Thức được kết duyên cùng nàng.
Sống ở cõi tiên một thời gian, Từ Thức nhớ quê, xin về thăm. Về đến nơi thì cảnh vật đã khác hẳn, hỏi người làng thì không ai biết ông, chỉ có người già nhớ rằng ông tổ mấy đời trước có người vào núi không thấy về. Ông muốn quay lại cõi tiên thì không còn đường. Truyện kết thúc khi Từ Thức đi vào núi và không ai biết ông đi đâu nữa.
Lớp văn bản và lớp lời kể địa phương
Điều quan trọng nhất khi kể về động Từ Thức là phân biệt cái gì có trong sách và cái gì do người địa phương gắn thêm.
| Nội dung | Thuộc lớp nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Từ Thức, cành mẫu đơn, áo chuộc, nàng tiên Giáng Hương, trở về khi đã qua mấy đời | Văn bản Truyền kỳ mạn lục | Tác phẩm văn học chữ Hán của Nguyễn Dữ, thế kỷ mười sáu |
| Từ Thức là người có thật | Không có tư liệu xác nhận | Nhân vật văn học, dù được đặt vào bối cảnh triều Trần |
| Hang động ở Nga Sơn chính là nơi Từ Thức gặp tiên | Lời kể địa phương | Truyện tả núi ven biển; vùng Nga Sơn xưa gần biển và có núi đá vôi nên được gán vào |
| Các khối thạch nhũ trong động được gọi theo nhân vật, cảnh trong truyện | Lời kể và cách đặt tên của người dẫn đường | Thay đổi theo người kể, không có trong văn bản |
Cách phân lớp này không nhằm hạ thấp niềm tự hào của Nga Sơn. Một vùng đất được nhận là nơi xảy ra một truyện văn học nổi tiếng là một vinh dự văn hoá, miễn là người kể nói rõ đây là chuyện văn học được gắn với cảnh thật.
Vì sao Nga Sơn nhận động Từ Thức
Truyện kể rằng Từ Thức đi thuyền ra vùng cửa biển và gặp núi đá. Vùng Nga Sơn ở phía bắc Thanh Hoá xưa sát biển, có những dãy núi đá vôi với hang động. Một người đọc truyện quen thuộc với vùng này dễ nhận ra cảnh trong truyện ở quê mình. Đó là lý do tự nhiên nhất khiến một hang động ở Nga Sơn được gọi là động Từ Thức.
Việc gắn truyện văn học vào cảnh thật rất phổ biến ở nhiều nơi. Người ta muốn câu chuyện mình yêu thích có một chỗ đứng cụ thể để đến thăm, để chỉ cho con cháu. Khi một hang động mang tên nhân vật, câu chuyện sống thêm một đời nữa, không chỉ trong sách mà trong cảnh vật.
Ngoài động Từ Thức, Nga Sơn còn được biết đến với nghề dệt chiếu cói và những cánh đồng cói ven biển. Đứng ở cửa động nhìn ra đồng cói, người ta dễ hình dung cảnh cửa biển trong truyện, dù đường bờ biển nay đã lùi xa do đất bồi.
Truyền kỳ mạn lục và Nguyễn Dữ: đôi dòng để hiểu nguồn
Truyền kỳ mạn lục là tập truyện viết bằng chữ Hán của Nguyễn Dữ, thường được xếp vào thế kỷ mười sáu. Tập gồm hai mươi truyện, nhiều truyện có yếu tố kỳ ảo như gặp tiên, gặp ma, xuống thuỷ cung, nhưng thường được đọc như những câu chuyện nói về con người và xã hội thời ấy. Truyện Từ Thức là một trong những truyện nổi tiếng nhất của tập.
Về Nguyễn Dữ, tư liệu còn lại khá ít; các sách thường nhắc ông là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm, đỗ đạt rồi làm quan một thời gian ngắn, sau đó về ở ẩn. Chi tiết tiểu sử nên nói thận trọng, vì các nguồn không thống nhất hoàn toàn. Bài về sách cổ chép chuyện lạ sẽ nói kỹ hơn về tập sách; ở đây chỉ cần nhớ truyện Từ Thức là một sáng tác văn học, không phải ghi chép dân gian.
Người mới đọc có thể tìm các bản dịch tiếng Việt đã in nhiều lần, có chú thích. Đọc nguyên truyện Từ Thức chỉ mất khoảng mười lăm phút và sẽ giúp bạn nghe thuyết minh ở động mà biết chi tiết nào trong sách, chi tiết nào thêm vào.
Lạc vào cõi tiên: một mô-típ khắp châu Á
Lưu Thần, Nguyễn Triệu. Truyện Trung Hoa kể hai người vào núi Thiên Thai hái thuốc, gặp tiên, ở lại ít lâu, khi về thì con cháu đã qua nhiều đời. Văn học Việt Nam hay dùng điển "Lưu Nguyễn" để nói chuyện lạc vào cõi tiên; truyện Từ Thức có nhiều nét giống.
Urashima Taro. Truyện Nhật Bản kể chàng đánh cá được đưa xuống cung điện dưới biển, ở lại vài ngày, khi về thì đã qua hàng trăm năm. Cùng ý thời gian ở cõi khác trôi khác cõi người.
Từ Thức của người Việt. Điểm riêng của truyện Từ Thức là bắt đầu bằng một việc nghĩa, chuộc tội cho cô gái làm gãy hoa, và kết thúc bằng nỗi lạc lõng không còn chốn về. Nhiều người đọc thấy ở đó tâm sự của nhà nho chán quan trường thời Nguyễn Dữ.
Thành ngữ còn sống. Cụm từ "như Từ Thức về trần" vẫn được dùng để chỉ người đi xa lâu ngày trở về thấy mọi thứ đổi khác. Đó là bằng chứng câu chuyện đã đi vào tiếng nói hằng ngày.
Đến động Từ Thức với một câu chuyện trong đầu
Nếu bạn định ghé động, chuẩn bị một chút sẽ khiến chuyến đi có nội dung hơn hẳn:
- Đọc trước bản dịch truyện Từ Thức, hoặc ít nhất nghe kể lại tóm tắt, để biết các chi tiết chính: cành mẫu đơn, chiếc áo, cửa biển, cửa động, sự trở về.
- Khi vào động, để ý những chỗ người dẫn đường chỉ là "nơi Từ Thức gặp tiên", "giường tiên", "bàn cờ tiên"; đó là cách đặt tên theo truyện, không có trong sách.
- Quan sát cửa động và địa hình xung quanh, thử hình dung vùng này khi biển còn ở gần, để hiểu vì sao người địa phương nhận câu chuyện.
- Nếu đi cùng học sinh, đặt câu hỏi so sánh: truyện Từ Thức giống và khác truyện Urashima Taro ở đâu.
- Đi giày đế bám, mang đèn pin nhỏ; trong động thường ẩm, đá trơn.
Chuyến đi như vậy biến một hang động thành một trang sách mở. Bạn không chỉ thấy thạch nhũ, mà thấy được cách một tác phẩm văn học năm trăm năm tuổi vẫn còn neo vào một vùng đất.
Cành mẫu đơn và chiếc áo: những chi tiết nhỏ mang nghĩa lớn
Truyện Từ Thức mở đầu bằng một chi tiết rất đời: một cô gái làm gãy cành hoa và bị bắt đền. Chi tiết ấy cho thấy Từ Thức là người trọng nghĩa hơn của, sẵn sàng cởi áo quý để giúp một người lạ đang khó xử. Toàn bộ phần sau của truyện, việc được gặp tiên, được kết duyên, đều bắt đầu từ một hành động tử tế nhỏ như vậy.
Chiếc áo cũng có thể đọc như dấu hiệu của thân phận quan lại. Cởi áo chuộc người là một cách đặt lòng tốt lên trên thể diện. Không lâu sau, Từ Thức cởi bỏ luôn chức quan để đi ngao du. Hai lần cởi bỏ ấy nối với nhau thành một mạch: nhân vật dần rời xa những gì trói buộc mình với đời sống quan trường.
Còn cành mẫu đơn, loài hoa vốn gắn với sự sang trọng trong văn hoá Đông Á, thì là sợi chỉ nối người với tiên. Cô gái làm gãy cành hoa hoá ra là tiên nữ, như thể cõi tiên đã thử lòng Từ Thức bằng chính một bông hoa. Những cách đọc này là cách đọc văn học, nêu ra để gợi ý, không phải kết luận duy nhất.
Vì sao truyện Từ Thức buồn mà vẫn được yêu
Nhiều người đọc truyện Từ Thức lần đầu bất ngờ vì kết thúc không có hậu. Ông được sống ở cõi tiên, có vợ tiên, nhưng rồi nhớ nhà; về nhà thì không còn ai, quay lại tiên giới thì không còn lối. Ông mất cả hai thế giới.
Chính nỗi lạc lõng ấy làm truyện sống lâu. Ai từng đi xa lâu ngày, từng trở về quê thấy mọi thứ đã khác, đều hiểu cảm giác của Từ Thức. Truyện không nói rằng cõi tiên tốt hơn hay cõi trần tốt hơn, mà nói rằng con người không thể có cả hai, và thời gian không chờ ai.
Với người đến động Từ Thức hôm nay, kết thúc ấy cũng là một lời mời suy ngẫm nhẹ nhàng. Hang động đứng đó qua bao đời người, như cảnh tiên trong truyện; còn người đến thăm thì đến rồi đi. Kể truyện theo cách ấy, câu chuyện hợp cả với người lớn tuổi lẫn học sinh, không cần thêm chi tiết linh ứng nào.
Câu hỏi thường gặp
Động Từ Thức ở đâu?
Động Từ Thức là một hang động đá vôi ở huyện Nga Sơn cũ, tỉnh Thanh Hoá. Người địa phương gắn hang với truyện Từ Thức gặp tiên trong Truyền kỳ mạn lục. Vùng này xưa gần biển, có núi đá vôi và hang động, hợp với cảnh cửa biển và núi đá được tả trong truyện.
Từ Thức có phải là người có thật không?
Không có tư liệu nào xác nhận Từ Thức là người có thật. Ông là nhân vật trong truyện "Từ Thức lấy vợ tiên" của Nguyễn Dữ, được đặt vào bối cảnh đời Trần. Việc truyện có bối cảnh lịch sử không có nghĩa nhân vật là người thật.
Truyện Từ Thức nằm trong sách nào?
Truyện nằm trong Truyền kỳ mạn lục, tập truyện chữ Hán của Nguyễn Dữ, thường xếp vào thế kỷ mười sáu. Tập gồm hai mươi truyện, nhiều truyện có yếu tố kỳ ảo. Hiện có nhiều bản dịch tiếng Việt kèm chú thích, phù hợp cho người mới đọc.
"Từ Thức về trần" nghĩa là gì?
Đây là cách nói lấy từ kết thúc của truyện: Từ Thức ở cõi tiên một thời gian, khi về trần thì đã qua mấy đời, không còn ai quen biết. Cụm từ dùng để chỉ người đi xa lâu ngày trở về thấy mọi thứ đổi khác, mình trở nên lạc lõng.
Truyện Từ Thức giống truyện nào của nước ngoài?
Truyện có nhiều nét giống truyện Lưu Thần, Nguyễn Triệu vào núi Thiên Thai của Trung Hoa và truyện Urashima Taro của Nhật Bản. Điểm chung là người phàm lạc vào cõi khác, nơi thời gian trôi chậm hơn, khi về thì đã qua nhiều năm.
Có chắc động ở Nga Sơn là nơi trong truyện không?
Không thể chắc chắn, vì truyện là tác phẩm văn học, không phải ghi chép địa lý. Việc chỉ động ở Nga Sơn là nơi Từ Thức gặp tiên là cách người địa phương nhận câu chuyện về quê mình, dựa trên cảnh núi đá gần biển. Nên kể như một lời kể địa phương.