Tìm hiểu chuyện lạ ở di tích có trách nhiệm nghĩa là đến vào giờ mở cửa, xin phép người trông coi, không vào khu vực cấm, không lấy đi bất cứ thứ gì, không đào bới hay dò tìm, và báo cho cơ quan có thẩm quyền nếu phát hiện hiện vật. Pháp luật về di sản văn hoá đặt ra những nguyên tắc rõ: di tích và di vật được bảo vệ, việc khai quật phải có phép, hiện vật phát hiện được không thuộc về người tìm thấy.
Bài này không nhằm làm ai mất hứng với những câu chuyện kỳ bí. Tò mò về một tòa thành cổ, một ngôi tháp, một hang đá gắn với truyền thuyết là điều tự nhiên. Nhưng mỗi năm, nhiều di tích chịu hư hại vì những chuyến "khám phá" tự phát. Biết giới hạn giúp bạn vừa thỏa trí tò mò, vừa không gây hại cho di sản và cho cộng đồng đang gìn giữ nó.
Vì sao chuyện kể lại kéo người ta đến di tích sai cách
Một câu chuyện về kho báu dưới chân tháp, tiếng động lạ trong thành cổ lúc nửa đêm, hay hang đá "chưa ai vào hết" có sức hút rất mạnh. Khi chuyện lan trên mạng, luôn có người muốn tự mình kiểm chứng. Nhóm nhỏ rủ nhau đến lúc tối, mang theo đèn pin, điện thoại, có khi cả dụng cụ đào. Ý định ban đầu có thể chỉ là tò mò, nhưng hệ quả thì có thật.
Di tích không được thiết kế để đón khách ban đêm. Lối đi không có đèn, tường thành có đoạn sạt, hang có vực, giếng cổ không có nắp. Người đi lạc, ngã, kẹt trong hang là chuyện đã xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới. Với di tích, mỗi bước chân trên lớp gạch cổ, mỗi lần bám vào một bức tường mục cũng là một lần làm nó yếu đi.
Với cộng đồng quanh di tích, những chuyến đi ban đêm gây lo lắng: người lạ lảng vảng quanh đình, quanh đền, quanh nghĩa trang làng. Người trông coi phải thức canh, có nơi phải khoá cổng sớm hơn, làm khách thường cũng khó vào thăm. Một câu chuyện kỳ bí bị kể sai cách có thể khiến cả một di tích bị "đóng" lại với chính người dân.
Quy tắc ứng xử khi đến tìm hiểu chuyện kể ở di tích
Những quy tắc dưới đây áp dụng cho mọi loại di tích, từ ngôi đền làng đến khu thành cổ. Đa số là điều hiển nhiên, nhưng thường bị quên khi người ta đang hứng thú với một câu chuyện:
- Đến vào giờ mở cửa. Nếu di tích không có giờ cố định, đến vào ban ngày và hỏi người trông coi hoặc người dân gần đó.
- Xin phép trước khi vào khu vực thờ tự, trước khi chụp ảnh nội thất, trước khi hỏi chuyện người đang làm việc ở đó.
- Không vượt rào, không vào khu vực đang trùng tu, khu khảo cổ có che chắn. Những chỗ ấy được rào vì lý do an toàn hoặc bảo vệ hiện vật.
- Không lấy bất cứ thứ gì: một mảnh gạch, mảnh gốm, viên đá, chiếc lá bồ đề làm kỷ niệm. Hàng nghìn người mỗi người lấy một mảnh là đủ làm biến dạng một di tích.
- Không viết, khắc, dán lên tường, cột, bia, đá. Nhiều dòng chữ ghi tên khách đã khắc sâu vào đá cổ, không thể xoá.
- Không xê dịch đồ thờ, không thắp hương ở chỗ không dành cho việc đó, không đặt vật lạ lên ban thờ để "thử".
- Không dùng thiết bị bay, thiết bị dò kim loại khi chưa được phép.
- Mang rác về, kể cả vỏ chai, túi ni lông sau buổi dã ngoại gần di tích.
Nếu thấy người khác vi phạm, hãy báo người trông coi hoặc ban quản lý, tránh tự ý can thiệp gây xô xát.
Pháp luật về di sản văn hoá: những nguyên tắc chung cần biết
Di tích và di vật được pháp luật bảo vệ. Luật Di sản văn hoá của Việt Nam đã qua nhiều lần sửa đổi, gần nhất là bản được Quốc hội thông qua năm 2024. Nguyên tắc chung xuyên suốt là cấm các hành vi chiếm đoạt, làm hư hại, làm sai lệch di tích và di vật. Chi tiết điều khoản, mức xử lý, bạn nên tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức.
Khai quật khảo cổ phải có giấy phép. Việc đào bới tìm hiện vật tại địa điểm khảo cổ chỉ được thực hiện bởi tổ chức có chức năng và khi được cấp phép. Tự ý đào, kể cả "chỉ để xem có gì không", là vi phạm.
Hiện vật phát hiện được phải khai báo. Theo nguyên tắc của pháp luật về di sản, người tình cờ phát hiện di vật, cổ vật cần giữ nguyên hiện trạng và báo cho chính quyền hoặc cơ quan văn hoá nơi gần nhất. Hiện vật không mặc nhiên thuộc về người tìm thấy.
Mua bán, đưa cổ vật ra nước ngoài có quy định chặt. Cổ vật có nguồn gốc từ di tích, từ đào bới trái phép không được mua bán hợp pháp. Mua một món "đồ cổ đào được" cũng có thể khiến người mua gặp rắc rối.
Di tích có vùng bảo vệ. Mỗi di tích đã xếp hạng thường có khu vực bảo vệ, trong đó việc xây dựng, đào đất, thay đổi cảnh quan bị hạn chế. Những gò đất, đoạn tường thành tưởng bỏ hoang có thể nằm trong vùng này.
Tình huống thường gặp và cách xử lý đúng
Bảng dưới gom một số tình huống người tò mò hay gặp khi đi tìm hiểu chuyện lạ ở di tích, kèm cách xử lý được khuyến nghị:
| Tình huống | Không nên | Nên |
|---|---|---|
| Thấy mảnh gốm, gạch cổ trên mặt đất quanh di tích | Nhặt mang về làm kỷ niệm | Chụp ảnh, ghi vị trí, báo người trông coi |
| Nghe đồn có kho báu dưới chân tháp, trong hang | Mang dụng cụ đến đào, dò | Coi là lời đồn dân gian, tìm hiểu qua tài liệu |
| Muốn quay video "khám phá" lúc nửa đêm | Vào khi di tích đóng cửa | Quay ban ngày, xin phép, kể chuyện bằng tư liệu |
| Tình cờ đào vườn thấy đồ cổ gần di tích | Giữ lại, rao bán | Giữ nguyên hiện trạng, báo chính quyền địa phương |
| Thấy người khác khắc chữ lên tường cổ | Im lặng hoặc tự xô xát | Báo ban quản lý, người trông coi |
| Hang đá chưa có lối tham quan | Tự vào khám phá | Chỉ vào khi có hướng dẫn và được phép |
Điểm chung của cột "nên" là chuyển việc xử lý cho người có trách nhiệm: người trông coi, ban quản lý, chính quyền, cơ quan văn hoá. Bạn không cần tự mình phân xử hay bảo vệ di tích; chỉ cần không làm hại nó và báo đúng người khi thấy điều bất thường.
Những nơi cần đặc biệt cẩn trọng
Hang động gắn với truyền thuyết. Nhiều hang có lối vào đẹp nhưng bên trong là hệ thống ngách tối, trơn, có đoạn ngập nước theo mùa. Chuyện "hang chưa ai vào hết" thường đúng theo nghĩa nguy hiểm, không theo nghĩa kho báu. Chỉ vào phần hang đã mở cho khách, đi cùng người hướng dẫn.
Giếng cổ. Giếng trong truyền thuyết thường được làng giữ gìn, có khi vẫn dùng nước. Không thả vật xuống giếng, không leo lên thành giếng để chụp ảnh, không rửa tay chân trong giếng khi chưa hỏi người làng.
Lăng mộ, khu mộ cổ. Đây là nơi an nghỉ của người đã khuất, nhiều nơi vẫn có con cháu chăm sóc. Đi nhẹ, không giẫm lên mộ, không chụp ảnh đùa cợt, không kể chuyện ma ngay tại chỗ.
Tháp cổ, tường thành. Gạch cổ có thể bở, mạch vữa yếu. Không trèo lên tháp, lên tường, không bám vào các mảng trang trí. Đứng ở khoảng cách mà ban quản lý cho phép.
Nơi thờ tự của cộng đồng khác. Ở tháp Chăm, chùa Khmer, miếu của người Hoa, có những khu vực và nghi thức riêng. Quan sát, hỏi han, làm theo hướng dẫn của người trông coi.
Kể chuyện kho báu, chuyện lạ mà không xúi người khác làm sai
Người viết, người làm nội dung có trách nhiệm đặc biệt ở đây. Kể một câu chuyện kho báu với giọng "biết đâu vẫn còn", kèm hình ảnh chỉ đúng vị trí, là gián tiếp mời người xem đến đào. Kể chuyện tiếng động lạ ở thành cổ với lời thách "ai dám đến lúc nửa đêm" là mời người xem vào di tích trái giờ.
Cách kể có trách nhiệm là đặt câu chuyện vào đúng chỗ của nó: đây là lời đồn dân gian, đã lưu truyền từ bao giờ, vì sao người ta kể, các nhà khảo cổ đã tìm thấy gì ở nơi ấy qua khai quật có phép, và luật nói gì về việc đào bới. Câu chuyện vẫn hấp dẫn, nhưng người nghe không bị đẩy đến hành động.
Nếu bạn viết về một nơi có lời đồn kho báu, hãy luôn có một câu nhắc rằng việc dò tìm, đào bới tại di tích là trái phép và nguy hiểm. Một câu ngắn ấy có thể khiến vài người đổi ý, và đó đã là một đóng góp thật cho di sản.
Tò mò đúng cách: những con đường tốt hơn
Nếu bạn thật sự muốn hiểu chuyện lạ của một di tích, có những con đường thú vị hơn nhiều so với chuyến đi ban đêm. Đọc báo cáo khảo cổ, sách địa chí, các bài nghiên cứu về di tích ấy; nhiều tài liệu kể những phát hiện còn bất ngờ hơn lời đồn. Đến bảo tàng tỉnh xem hiện vật đã được khai quật, đọc phần chú thích về nơi tìm thấy.
Tham gia các buổi nói chuyện, chuyến tham quan có hướng dẫn do ban quản lý di tích hay bảo tàng tổ chức. Hỏi chuyện người trông coi, người già trong làng vào ban ngày, với một gói chè và thái độ của người khách. Những người ấy biết nhiều chuyện hơn bất kỳ bài đăng nào, và họ sẵn lòng kể cho người tôn trọng nơi mình gìn giữ.
Một số nơi có chương trình tình nguyện viên hỗ trợ dọn dẹp, ghi chép, hướng dẫn khách tại di tích. Đó là cách gần di tích nhất mà không gây hại, và thường mở ra những câu chuyện mà người ngoài không bao giờ nghe được.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt một viên gạch vỡ ở di tích về làm kỷ niệm có sao không?
Có. Vật liệu tại di tích là một phần của di tích, dù đã vỡ. Mỗi người lấy một mảnh, sau nhiều năm di tích sẽ mất đi đáng kể. Ở nhiều nơi, hành vi này có thể bị xử lý theo quy định về bảo vệ di sản. Hãy chụp ảnh thay vì lấy đi.
Đào được đồ cổ trong vườn nhà có phải nộp không?
Theo nguyên tắc chung của pháp luật về di sản văn hoá, người phát hiện di vật, cổ vật cần giữ nguyên hiện trạng và báo cho chính quyền hoặc cơ quan văn hoá địa phương để xác định. Thủ tục cụ thể và quyền lợi của người phát hiện, bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền.
Dùng máy dò kim loại ở bãi đất gần di tích có được không?
Không nên. Bãi đất gần di tích có thể nằm trong vùng bảo vệ hoặc là địa điểm khảo cổ chưa khai quật. Việc dò tìm và đào bới ở đây có thể vi phạm pháp luật về di sản. Nếu quan tâm khảo cổ, hãy tìm hiểu các chương trình chính thức.
Có di tích nào cho tham quan ban đêm không?
Một số di tích lớn có chương trình tham quan đêm được tổ chức chính thức, với lối đi chiếu sáng và người hướng dẫn. Đó là lựa chọn an toàn nếu bạn muốn trải nghiệm không khí di tích lúc tối. Ngoài các chương trình ấy, nên tránh vào di tích khi đã đóng cửa.
Thấy người khác phá hoại di tích thì báo ở đâu?
Báo trước tiên cho người trông coi hoặc ban quản lý di tích tại chỗ. Nếu không có, báo chính quyền xã, phường hoặc cơ quan văn hoá địa phương. Ghi lại thời gian, địa điểm, ảnh chụp nếu an toàn, và tránh tự can thiệp gây xung đột.
Kể chuyện kho báu cho trẻ em có nên không?
Có thể kể như một câu chuyện dân gian, kèm lời giải thích rằng đây là lời đồn, và rằng việc đào bới ở di tích là không được phép vì làm hỏng di sản. Trẻ hiểu và nhớ quy tắc này tốt hơn khi nó đi kèm một câu chuyện cụ thể.