Một tập video hay podcast kể chuyện di tích làm đúng cách cần ba thứ: nguồn chuyện rõ ràng, sự cho phép của nơi mình quay, và cách kể không biến cộng đồng ở đó thành "nhân vật kỳ quái" cho người xem tò mò. Thiếu một trong ba, nội dung có thể vẫn thu hút lượt xem, nhưng để lại hệ quả cho người trông coi di tích, cho dân làng, và cho chính uy tín của kênh.
Bài này viết cho người làm nội dung kể chuyện lạ, chuyện dân gian, chuyện lịch sử gắn với nơi chốn: từ người làm podcast một mình đến nhóm làm phim tài liệu nhỏ. Không bàn chuyện thuật toán hay cách tăng lượt xem, chỉ bàn cách làm để câu chuyện vừa hấp dẫn vừa đứng vững khi người làng, nhà nghiên cứu hay khán giả kỹ tính cùng xem.
Bắt đầu từ nguồn, không bắt đầu từ ảnh bìa
Nhiều kênh bắt đầu một tập bằng câu hỏi "chuyện gì sẽ khiến người ta bấm vào", rồi mới tìm nội dung cho khớp. Cách làm ngược lại bền hơn: tìm một câu chuyện có nguồn, đọc kỹ, hiểu các lớp của nó, rồi mới nghĩ cách kể cho hấp dẫn. Một truyền thuyết thật, có dị bản, có dấu vết trong sách và trong lời kể của làng, đã chứa đủ kịch tính. Người làm nội dung chỉ cần kể cho khéo, không cần thêm.
Nguồn có thể đến từ sách cổ đã dịch như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh, Công dư tiệp ký; từ sách địa chí của tỉnh; từ tuyển tập văn học dân gian có ghi nơi sưu tầm; từ bài nghiên cứu của bảo tàng hay viện nghiên cứu; và từ chính người làng. Mỗi nguồn có giá trị khác nhau, và người xem có quyền biết chuyện mình đang nghe đến từ đâu.
Trong quá trình tìm hiểu, nên lập một bảng ghi chép cho mỗi tập: chi tiết nào lấy từ đâu, chi tiết nào chưa kiểm được. Khi viết kịch bản, chỉ những chi tiết đã có nguồn mới được kể bằng giọng khẳng định; chi tiết còn lại dùng "tương truyền", "có người kể", hoặc bỏ hẳn.
Kịch bản: hấp dẫn bằng cách kể, không bằng chi tiết bịa
Mở bằng câu hỏi thật. Thay vì "bí ẩn rùng rợn chưa ai giải được", hãy mở bằng một câu hỏi người xem thật sự tò mò: "Vì sao ở Cổ Loa có một cái giếng mà người làng giữ gìn qua bao đời?". Câu hỏi thật kéo người xem ở lại lâu hơn câu doạ.
Dùng nhịp kể, không dùng nhạc doạ. Truyện dân gian Việt có nhịp riêng: chậm, có lặp lại, có những khoảng dừng. Dựng tập theo nhịp ấy thường hợp hơn nhạc nền giật gân kiểu phim ma.
Đưa nhiều bản kể vào làm chất liệu. Dị bản là kịch tính tự nhiên: "Ở làng này người ta kể nàng hoá đá khi bế con, ở tỉnh kia lại kể khác". Người xem thích so sánh, và kênh trông có nghiên cứu hơn.
Tách giọng người kể và giọng sử. Có thể dùng hai giọng đọc, hoặc chèn chữ trên màn hình kiểu "theo chính sử" và "theo lời kể dân gian". Đây là cách đơn giản để người xem không lẫn hai lớp. Với podcast, có thể dừng một nhịp ngắn và nói rõ "đến đây là phần lời kể" trước khi chuyển sang đoạn truyền thuyết.
Kết bằng điều người xem mang về được. Chuyện này dạy gì, cộng đồng hôm nay giữ nó thế nào, người xem nên cư xử ra sao nếu đến thăm. Một đoạn kết như vậy giúp tập nội dung có giá trị lâu hơn một lần xem.
Không dàn dựng rồi gọi là "có thật". Nếu dùng cảnh dựng lại, diễn viên, hình ảnh tạo bằng công cụ, cần ghi rõ là minh hoạ. Đưa cảnh dựng vào như cảnh quay thật là đánh lừa người xem.
Quay tại di tích: xin phép và cư xử
Di tích không phải phim trường. Nhiều nơi là cơ sở thờ tự đang hoạt động, có người hành lễ, có hiện vật cần bảo vệ. Trước và trong buổi quay, nên đi theo trình tự sau:
- Liên hệ trước với ban quản lý di tích, nhà chùa, ban khánh tiết hoặc người trông coi. Nói rõ mình làm nội dung gì, quay ở đâu, bao lâu, phát ở kênh nào.
- Hỏi rõ khu vực được quay và khu vực không được quay. Hậu cung, nơi đặt tượng thờ chính, thường không cho quay hoặc chỉ cho quay từ xa.
- Chọn giờ vắng, tránh ngày rằm, mùng một, ngày lễ hội khi người đến hành lễ đông.
- Không quay mặt người đang khấn vái, người đến cầu xin khi họ chưa đồng ý. Nếu cần cảnh người, quay từ sau lưng, quay bàn tay, hoặc xin phép rõ ràng.
- Không xê dịch đồ thờ, không leo lên bệ, không thắp đèn lạ hay đốt khói để tạo không khí.
- Không dùng thiết bị bay khi chưa được phép và chưa tìm hiểu quy định về khu vực bay.
- Trước khi về, cảm ơn người trông coi và hỏi họ có muốn xem lại đoạn liên quan trước khi phát không. Nhiều nơi rất quý sự tôn trọng này.
Quay ban đêm tại di tích để "săn hiện tượng lạ" không chỉ thiếu tôn trọng, mà ở nhiều nơi còn vi phạm nội quy, có thể bị lập biên bản. Đó cũng là kiểu nội dung dễ kéo người xem làm theo, gây phiền cho người dân quanh di tích.
Kể chuyện của cộng đồng khác mà không lạ hoá
Những di tích của người Chăm, người Khmer Nam Bộ, các dân tộc Tây Nguyên, người Hoa thường hấp dẫn người làm nội dung vì có vẻ "khác lạ". Chính vì thế, đây là chỗ dễ sai nhất. Một nghi lễ của người Chăm ở tháp Po Klong Garai, một tục lệ ở chùa Khmer, khi bị kể bằng giọng "kỳ bí, rợn người", sẽ khiến chính cộng đồng ấy thấy mình bị biến thành trò tò mò.
Nguyên tắc đơn giản: kể chuyện của cộng đồng khác bằng đúng giọng bạn muốn người khác dùng khi kể chuyện làng mình. Gọi đúng tên dân tộc, tên nghi lễ, tên vị thần theo cách cộng đồng ấy gọi, nếu chưa chắc thì hỏi. Mời người trong cộng đồng tham gia, góp lời kể, hoặc ít nhất xem lại nội dung trước khi phát.
Tránh dùng hình ảnh nghi lễ làm ảnh bìa cho những tập có tiêu đề kiểu "bí ẩn", "huyền bí", "đáng sợ". Một tấm ảnh nghi lễ được chụp với sự đồng ý của người tham gia mà bị đặt cạnh tiêu đề ấy là sự xúc phạm, dù người làm không cố ý.
Ghi nguồn và quyền: những gì cần để ở phần mô tả
Nhiều kênh bỏ qua phần mô tả, nhưng đây là nơi thể hiện sự nghiêm túc. Một phần mô tả tốt có các mục sau, viết bằng chữ, không cần quá dài:
| Mục | Nội dung nên ghi | Vì sao |
|---|---|---|
| Nguồn chuyện | Tên sách, bản dịch, người dịch nếu biết; tên tài liệu địa chí; "lời kể của người dân xã…" | Người xem tự kiểm được, nhà nghiên cứu tin hơn |
| Người kể | Tên người làng đã kể, nếu họ đồng ý được nêu tên | Ghi công, giữ quan hệ với cộng đồng |
| Cảnh quay | Quay tại đâu, đã xin phép ai; cảnh nào là minh hoạ, dựng lại | Tách cảnh thật với cảnh dựng |
| Âm nhạc, hình ảnh mượn | Tên tác giả, giấy phép sử dụng | Tránh vi phạm bản quyền |
| Đính chính | Những điểm đã sửa sau khi phát, nếu có | Giữ uy tín lâu dài |
Về bản dịch sách cổ: văn bản gốc chữ Hán thời xưa thường không còn vướng bản quyền, nhưng bản dịch hiện đại thuộc về người dịch và nhà xuất bản. Nếu đọc nguyên văn một đoạn dài của bản dịch trong tập nội dung, bạn nên tóm ý bằng lời mình, chỉ trích ngắn và ghi rõ dịch giả.
Khi phát hiện mình kể sai
Làm nội dung đều đặn thì sớm muộn sẽ có lúc kể sai: nhầm tên làng, gán chuyện cho nhầm sách, lẫn hai bản kể. Người làng hoặc khán giả am hiểu sẽ nhắc trong phần bình luận. Đây là lúc kênh thể hiện mình nghiêm túc hay không.
Cách làm tử tế: cảm ơn người nhắc, kiểm lại, nếu đúng là sai thì ghim một bình luận đính chính, sửa phần mô tả, và nếu lỗi lớn thì làm một đoạn ngắn nói rõ ở tập sau. Không xoá bình luận góp ý, không đổ lỗi cho "nguồn trên mạng". Khán giả của mảng văn hoá thường đánh giá cao kênh biết nhận sai.
Đặc biệt cẩn thận với những lỗi chạm đến danh dự của một cộng đồng, như gán cho một làng một tục lệ họ không có, hoặc gán cho một ngôi đền một chuyện "linh ứng" mang màu sắc doạ dẫm. Những lỗi ấy cần sửa nhanh, vì chúng ảnh hưởng đến người thật đang sống ở đó.
Giữ kênh sống lâu mà không cần doạ
Nhiều người làm nội dung tin rằng chuyện lạ phải đi kèm sợ hãi mới có người xem. Thực tế, những kênh kể chuyện dân gian sống lâu thường dựa vào sự tò mò lành mạnh: người xem muốn biết vì sao hồ có tên ấy, vì sao người xưa kể chuyện hoá đá, vì sao một làng giữ cái giếng như giữ báu vật. Họ quay lại vì học được điều gì đó, không phải vì bị doạ.
Nội dung doạ dẫm còn có một cái giá ít ai tính: nó kéo về đúng kiểu khán giả muốn đến di tích ban đêm, quay lén, "thử" vị thần mà làng người khác thờ phụng. Người làm nội dung không đi cùng họ, nhưng tên kênh gắn với những hệ quả ấy.
Nếu kênh có liên quan đến đồ thờ, tranh dân gian, sách cổ, bạn có thể giới thiệu người xem tìm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, thay vì quảng cáo một cửa hàng hay một "thầy" cụ thể. Giữ khoảng cách với quảng cáo dịch vụ tâm linh là cách giữ uy tín cho chính những câu chuyện mình kể.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép khi quay ở sân đình, sân chùa không?
Nhiều nơi cho khách quay chụp tự do ở sân, nhưng nếu làm nội dung đăng công khai, đặc biệt là có cảnh trong nhà thờ tự hoặc phỏng vấn người trông coi, bạn nên xin phép trước. Hỏi thêm về khu vực cấm quay và giờ hành lễ để tránh làm phiền.
Dùng cảnh dựng lại truyền thuyết có cần ghi chú không?
Có. Bất kỳ cảnh nào do diễn viên đóng, do công cụ tạo hình ảnh làm ra, hay ghép từ nhiều nguồn, đều nên ghi chú là minh hoạ. Người xem cần biết đâu là cảnh quay thực tế tại di tích, đâu là phần tái hiện của người làm.
Nêu tên người làng đã kể chuyện có được không?
Chỉ khi họ đồng ý. Nhiều người vui khi được ghi công, nhưng có người không muốn tên mình xuất hiện trên mạng. Hỏi rõ trước khi quay, và tôn trọng lựa chọn của họ. Nếu không nêu tên, có thể ghi chung là lời kể của người dân địa phương.
Kể chuyện ma ở di tích có bị coi là thiếu trách nhiệm không?
Tuỳ cách kể. Phân tích vì sao một lời đồn ra đời, lan ra sao, có nguồn hay không là nội dung có giá trị. Kể chuyện ma như sự thật, kèm lời doạ và lời mời người xem đến kiểm chứng ban đêm, là cách làm gây hại cho di tích và cộng đồng quanh đó.
Có được dùng bản dịch sách cổ trong video không?
Bạn có thể tóm ý câu chuyện bằng lời của mình và trích ngắn một vài câu, kèm tên sách và tên người dịch. Đọc nguyên văn nhiều trang của một bản dịch hiện đại có thể vi phạm quyền của người dịch và nhà xuất bản, nên cân nhắc hoặc xin phép.
Làm sao biết một chi tiết có đủ chắc để kể bằng giọng khẳng định?
Khi chi tiết có trong chính sử, bia ký đã dịch, hoặc kết quả khảo cổ đã công bố, bạn được phép kể bằng giọng chắc chắn kèm nguồn. Với chi tiết chỉ có trong truyện kể, dùng các cụm như tương truyền, dân gian kể. Không chắc thì bỏ, tập nội dung không mất gì.