Thành Luy Lâu ở vùng Thuận Thành, Bắc Ninh, là trị sở của quận Giao Chỉ trong thời Bắc thuộc, gắn với tên tuổi Sĩ Nhiếp, người cai quản vùng này cuối thế kỷ II đầu thế kỷ III; quanh ông có hai chuyện lạ được sách cổ chép lại: chuyện chết ba ngày rồi sống lại nhờ viên thuốc của một người tu tiên, và chuyện ngôi mộ bị đào lên mà người trong mộ vẫn như còn sống.
Hôm nay Luy Lâu chỉ còn những đoạn lũy đất thấp giữa đồng ruộng, gần cụm chùa Dâu nổi tiếng. Bài này kể lại những gì sử và khảo cổ học biết về tòa thành, hai chuyện lạ về Sĩ Nhiếp cùng nguồn chép của chúng, và vì sao các sử gia Việt mỗi thời đánh giá ông rất khác nhau.
Luy Lâu: trị sở cổ nhất còn dấu tích ở đồng bằng Bắc Bộ
Luy Lâu nằm bên dòng sông Dâu, một nhánh nước cổ của vùng Kinh Bắc. Trong thời Bắc thuộc, đây là trị sở của quận Giao Chỉ, tức nơi đặt cơ quan cai trị của chính quyền phương Bắc. Người địa phương gọi là thành Dâu hay thành Lũng Khê, theo tên làng và tên vùng.
Dấu tích còn lại là một vòng lũy đất hình gần chữ nhật, nhiều đoạn đã thấp xuống hoặc bị xen lẫn với nhà cửa, ruộng vườn. Các đợt khảo sát và khai quật khảo cổ đã tìm thấy nhiều gạch ngói, đồ gốm và các di vật khác thuộc nhiều thời kỳ, cho thấy đây từng là một trung tâm dân cư, hành chính và giao thương sầm uất.
Luy Lâu còn được biết đến như một trong những trung tâm Phật giáo sớm của nước ta, với cụm chùa Tứ Pháp gần đó. Chuyện chùa Dâu và Man Nương thuộc về lịch sử chùa, có thể tìm đọc riêng. Ở đây chỉ cần biết rằng trị sở chính trị và trung tâm tôn giáo từng đứng cạnh nhau, khiến vùng này trở thành nơi giao thoa văn hoá rất sớm.
Sĩ Nhiếp là ai trong sử
Sĩ Nhiếp là người gốc phương Bắc nhưng tổ tiên đã sang sống ở Giao Châu từ nhiều đời trước. Ông làm thái thú quận Giao Chỉ từ cuối thế kỷ II, giữ yên vùng này suốt mấy chục năm trong khi phương Bắc rơi vào loạn lạc cuối thời Hán và thời Tam Quốc. Ông mất năm 226.
Điểm đặc biệt là Đại Việt sử ký toàn thư dành hẳn một kỷ gọi là kỷ Sĩ Vương, đặt ông vào dòng các vị cai trị đất Việt. Sử thần thời Lê ca ngợi ông giữ yên bờ cõi, mở mang học vấn; danh hiệu "Nam Giao học tổ" mà đời sau tôn ông xuất phát từ việc ông được coi là người khởi đầu việc dạy chữ, dạy sách ở vùng này. Chủ đề Nho học và vai trò của ông trong đó là một đề tài riêng.
Tuy vậy, ông vẫn là quan cai trị của triều đình phương Bắc. Vì thế đánh giá về ông trong sử Việt luôn có hai mặt, và chính sự chênh lệch ấy khiến các chuyện kể về ông thêm phần thú vị.
Chuyện lạ thứ nhất: chết ba ngày rồi sống lại
Nguồn chép. Chuyện này có gốc từ sách Thần tiên truyện, tập truyện về các nhân vật tu tiên được gắn với tên Cát Hồng, và được chú thích trong sử Tam Quốc dẫn lại. Sử Việt về sau cũng nhắc tới khi viết về Sĩ Nhiếp.
Nội dung. Sĩ Nhiếp lâm bệnh, chết đã ba ngày. Một người tu tiên tên Đổng Phụng đến, cho một viên thuốc vào miệng, ngậm nước, lay đầu, và chẳng bao lâu ông tỉnh lại. Câu chuyện được kể như một phép lạ của người tu tiên, không phải của chính Sĩ Nhiếp.
Đọc như thế nào. Đây là truyện thần tiên, thuộc dòng văn học về các đạo sĩ có phép lạ. Nó cho thấy danh tiếng của Sĩ Nhiếp đủ lớn để được đưa vào những truyện như vậy, và cho thấy vùng Giao Châu thời ấy là nơi các đạo sĩ, nhà tu hành nhiều nơi tìm đến.
Khi kể lại. Nói rõ đây là truyện thần tiên được sách cổ chép, không phải sự kiện y học có thật. Không nên dùng chuyện này để quảng bá bất kỳ loại thuốc, bài thuốc hay phương pháp chữa bệnh nào.
Chuyện lạ thứ hai: ngôi mộ mà người như còn sống
Câu chuyện thứ hai được chép trong Việt điện u linh, tập truyện về các vị thần được thờ ở nước Việt, soạn vào đời Trần. Theo sách, sau khi Sĩ Nhiếp mất đã lâu, có lần quân giặc từ phương Nam kéo đến, đào mộ ông lên. Khi mở mộ, họ thấy thân thể và dung mạo ông vẫn như người còn sống. Quân giặc kinh sợ, lấp mộ lại rồi bỏ đi.
Theo lời sách, dân trong vùng thấy vậy cho là ông linh thiêng, lập đền thờ. Các triều đại sau tiếp tục phong tặng, và việc thờ cúng ông được duy trì ở vùng Thuận Thành đến ngày nay, gắn với đền và lăng Sĩ Nhiếp.
Đọc như văn học dân gian, câu chuyện này thuộc nhóm truyện "thân thể không hư hoại" rất phổ biến ở nhiều nền văn hoá, thường dùng để khẳng định sự đặc biệt của một người đã mất. Nó giúp giải thích vì sao một quan cai trị phương Bắc lại được dân bản xứ thờ như thần. Khi kể lại, nên dùng những cụm như "sách Việt điện u linh chép" để người nghe phân biệt với sử liệu.
Từ trị sở sầm uất đến những đoạn lũy giữa đồng
Sau thời Sĩ Nhiếp, vai trò của Luy Lâu dần thay đổi. Trong những thế kỷ tiếp theo, trung tâm cai trị của chính quyền phương Bắc ở vùng này được chuyển sang nơi khác, như Long Biên rồi Tống Bình, vùng đất về sau trở thành Hà Nội. Luy Lâu không còn là trị sở, nhưng vẫn giữ vai trò trung tâm tôn giáo và văn hoá nhờ cụm chùa xung quanh.
Qua nhiều thế kỷ, đất trong thành được dân làng khai phá làm ruộng, làm nhà. Tường lũy thấp dần, có đoạn bị san phẳng, có đoạn chỉ còn là gò đất mà người không biết sẽ đi qua mà không nhận ra. Các đợt nghiên cứu khảo cổ học trong thế kỷ XX và XXI mới giúp xác định lại quy mô thành và các tầng văn hoá dưới lòng đất.
Lịch sử ấy giải thích vì sao chuyện kể về Luy Lâu ít mang màu sắc kinh đô hoàng gia như Hoa Lư hay Huế. Đây là nơi của quan cai trị, của thương nhân, của nhà tu hành từ nhiều phương đến. Những chuyện lạ được giữ lại cũng mang dấu vết ấy: người tu tiên chữa bệnh, ngôi mộ khiến quân giặc kinh sợ, chứ không phải rồng vàng hay điềm báo vương triều.
Vì sao chuyện lạ lại bám vào một quan cai trị được thờ
Một câu hỏi thú vị là vì sao dân gian lại kể chuyện linh dị về một quan cai trị phương Bắc. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thường gợi ý rằng khi một người được cộng đồng thờ phụng, câu chuyện về họ dần mang những yếu tố siêu nhiên để phù hợp với vị trí mới: người được thờ phải có điều khác thường. Chuyện ngôi mộ không hư hoại là cách nói rằng ông đã trở thành thần của vùng đất.
Mặt khác, Luy Lâu thời ấy là nơi đạo sĩ, nhà sư, người buôn bán từ nhiều nơi lui tới. Những truyện như chuyện Đổng Phụng phản ánh không khí của một vùng giao thoa, nơi các câu chuyện về phép lạ được trao đổi như hàng hoá. Đọc theo cách này, hai chuyện lạ về Sĩ Nhiếp vừa là truyền thuyết về một con người, vừa là tư liệu về đời sống văn hoá của cả một trung tâm cổ.
Sĩ Nhiếp qua cách nhìn của các thời
Ít nhân vật trong sử Việt được đánh giá khác nhau như Sĩ Nhiếp. Bảng dưới tóm lược các hướng nhìn chính, ở mức phổ thông.
| Góc nhìn | Điểm nhấn | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Sử thần thời Lê | Ca ngợi, đặt thành kỷ Sĩ Vương, coi là người giữ yên đất và mở mang học vấn | Phản ánh quan niệm Nho giáo về người có công giáo hoá |
| Một số sử gia đời sau | Phê phán việc đặt một quan cai trị phương Bắc vào dòng các vị cai trị đất Việt | Cho thấy ý thức về độc lập ngày càng rõ |
| Tín ngưỡng dân gian | Thờ như vị thần có công với vùng Luy Lâu | Gắn với chuyện mộ linh dị trong Việt điện u linh |
| Sử học hiện đại | Nhìn ông như quan cai trị có chính sách mềm dẻo trong bối cảnh phương Bắc loạn lạc | Đặt nhân vật vào bối cảnh, không ca ngợi cũng không phủ nhận |
Bảng cho thấy cùng một nhân vật có thể được tôn thờ, ca ngợi và phê phán cùng lúc, tuỳ ai nhìn và nhìn từ thời nào. Khi kể chuyện ở Luy Lâu, bạn có thể giới thiệu cả ba lớp ấy, để người nghe tự rút ra nhận định của mình.
Thăm Luy Lâu và kể chuyện cho đúng
Luy Lâu không phải nơi có công trình đồ sộ để chụp ảnh; giá trị của nó nằm ở câu chuyện. Vài gợi ý:
- Đọc trước về vai trò trị sở của Luy Lâu và về Sĩ Nhiếp để khi đến nơi, những đoạn lũy đất có ý nghĩa với bạn.
- Đi quanh những đoạn lũy còn lại, chú ý dấu vết hào và đất đắp, hình dung tòa thành xưa.
- Ghé đền và lăng Sĩ Nhiếp trong vùng như một di tích lịch sử, giữ thái độ tôn trọng nơi đang được thờ.
- Khi kể hai chuyện lạ, luôn nêu nguồn: Thần tiên truyện cho chuyện sống lại, Việt điện u linh cho chuyện ngôi mộ.
- Không đào bới, không nhặt hiện vật trên đất thành; mọi di vật đều thuộc di sản và được pháp luật bảo vệ.
- Nếu đi cùng học sinh, đặt câu hỏi vì sao một quan phương Bắc lại được người Việt thờ, để mở ra cuộc trao đổi về cách đánh giá nhân vật lịch sử.
Đi theo cách này, chuyến thăm vài đoạn lũy đất giữa đồng có thể trở thành một bài học thú vị về cách người Việt nhớ và đánh giá quá khứ. Nếu có thời gian, bạn có thể kết hợp thăm cụm chùa Dâu gần đó, nhưng hãy coi đó là một câu chuyện khác.
Câu hỏi thường gặp
Thành Luy Lâu nằm ở đâu?
Thành Luy Lâu nằm ở vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, bên dòng sông Dâu, gần cụm chùa Dâu nổi tiếng. Dấu tích hiện nay là những đoạn lũy đất thấp giữa đồng ruộng và làng xóm, cần đọc trước tư liệu mới hình dung được quy mô tòa thành xưa.
Sĩ Nhiếp có phải người Việt không?
Sĩ Nhiếp có gốc phương Bắc nhưng tổ tiên đã sang sống ở Giao Châu từ nhiều đời. Ông làm thái thú quận Giao Chỉ dưới quyền triều đình phương Bắc. Vì thế các sử gia Việt mỗi thời đánh giá ông khác nhau, có người ca ngợi, có người phê phán.
Chuyện Sĩ Nhiếp chết đi sống lại được chép ở đâu?
Chuyện này có gốc từ Thần tiên truyện, tập truyện về người tu tiên gắn với tên Cát Hồng, được chú thích sử Tam Quốc dẫn lại. Nhân vật cứu sống ông là người tu tiên Đổng Phụng. Đây là truyện thần tiên, không phải ghi chép y học.
Vì sao Sĩ Nhiếp được gọi là Nam Giao học tổ?
Danh hiệu này xuất phát từ việc ông được đời sau coi là người khởi đầu việc dạy chữ, dạy sách ở vùng Giao Châu. Vai trò của ông trong lịch sử Nho học là một đề tài riêng, có nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu.
Đền thờ Sĩ Nhiếp hiện nay ở đâu?
Đền và lăng Sĩ Nhiếp nằm trong vùng Thuận Thành, Bắc Ninh, gần khu vực thành Luy Lâu. Việc thờ cúng được duy trì từ lâu đời và gắn với chuyện ngôi mộ được chép trong Việt điện u linh. Khi đến, bạn nên giữ thái độ tôn trọng như ở mọi nơi thờ tự.
Khảo cổ học đã tìm thấy gì ở Luy Lâu?
Các đợt khảo sát và khai quật đã tìm thấy nhiều gạch ngói, đồ gốm và di vật khác thuộc nhiều thời kỳ, cho thấy đây từng là trung tâm dân cư, hành chính và giao thương. Muốn biết chi tiết, bạn nên tìm đọc các báo cáo khảo cổ học đã công bố.