Thành Bát Quái, tên chính thức là Quy thành, là tòa thành tám cạnh, tám cửa được Nguyễn Ánh cho xây năm 1790 ở Gia Định, giữa vùng đất nay là trung tâm Sài Gòn; thành bị triều Minh Mạng cho phá năm 1835 sau cuộc nổi dậy chiếm thành, và chỉ còn lại trong sách vở cùng lời kể.
Quanh tòa thành ấy là cả một kho giai thoại, phần lớn xoay quanh Tả quân Lê Văn Duyệt, vị tổng trấn được dân Gia Định nhớ ơn. Bài này kể lại lịch sử ngắn của tòa thành, các giai thoại dân gian còn lưu truyền, phân biệt chỗ sử chép với chỗ lời đồn, và gợi ý cách tìm dấu vết của nó trong thành phố hôm nay.
Một tòa thành tám cạnh giữa đất phương Nam
Năm 1790, khi đang chiến tranh với Tây Sơn, Nguyễn Ánh cho xây thành ở Gia Định để làm căn cứ. Thành có hình bát giác, tám cửa, nên dân gian gọi là thành Bát Quái; tên chính thức là Quy thành, có người hiểu là "thành Rùa" do hình dạng giống mai rùa nhìn từ trên cao. Nhiều tài liệu cho biết việc thiết kế có sự tham gia của những người Pháp phục vụ Nguyễn Ánh lúc ấy, kết hợp kiểu thành phòng thủ phương Tây với cách bố trí phương Đông.
Mô tả chi tiết nhất về thành đến từ Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, một trong "Gia Định tam gia" nổi tiếng cùng Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh. Sách ghi lại kích thước, cửa thành, các công trình bên trong, cùng phong tục, sản vật của vùng đất. Với người muốn hiểu Sài Gòn xưa, đây là nguồn tư liệu gốc không thể thiếu.
Sau khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước, Gia Định thành trở thành trung tâm cai quản cả vùng phương Nam, do một tổng trấn đứng đầu. Tòa thành vì thế không chỉ là công trình quân sự mà còn là biểu tượng quyền lực của triều đình ở vùng đất mới.
Tả quân Lê Văn Duyệt và những giai thoại quanh thành
Người gắn liền nhất với thành Bát Quái trong trí nhớ dân gian là Lê Văn Duyệt, tướng lĩnh lớn của triều Nguyễn, hai lần làm tổng trấn Gia Định thành. Dân gian gọi ông là Đức Tả quân hoặc Ông Lớn. Nhiều giai thoại kể về sự nghiêm minh của ông trong việc trị an, bảo vệ người buôn bán, và giữ vùng đất yên ổn.
Giai thoại nổi tiếng nhất kể về việc ông xử tội một viên quan phó có quyền thế, vốn là cha của một phi tần trong cung, vì tội nhũng nhiễu dân. Lời kể nhấn mạnh rằng Lê Văn Duyệt không nể nang thân thế, dù biết việc ấy có thể khiến ông bị triều đình nghi ngại. Giai thoại này phổ biến trong nhiều sách về Nam Bộ; chi tiết cụ thể có thể khác nhau giữa các bản.
Còn nhiều chuyện nhỏ hơn: ông nói thẳng trước triều đình, ông thương dân nghèo, ông nuôi nhiều người tài từ các nơi đến. Những giai thoại ấy cùng vẽ nên hình ảnh một vị quan cứng rắn mà được lòng dân. Về thân thế và việc thờ phụng ông như một vị thần ở Lăng Ông Bà Chiểu, đó là đề tài riêng; ở đây chỉ cần thấy giai thoại về ông và giai thoại về tòa thành luôn đi cùng nhau.
Vì sao tòa thành bị san phẳng
Cuộc nổi dậy chiếm thành. Năm 1832, Lê Văn Duyệt mất. Năm sau, Lê Văn Khôi, người có quan hệ thân cận với ông, nổi dậy chiếm thành Gia Định. Triều đình vây thành suốt gần hai năm, đến năm 1835 mới hạ được. Thành Bát Quái kiên cố đến mức trở thành trở ngại lớn cho chính quân triều đình.
Quyết định phá thành. Sau khi hạ thành, vua Minh Mạng cho phá bỏ thành Bát Quái và năm sau xây một tòa thành mới nhỏ hơn ở vị trí khác, dân gian gọi là thành Phụng. Sử cũ ghi việc này như một biện pháp để vùng đất không còn một tòa thành quá vững có thể bị chiếm giữ lần nữa.
Ngôi mộ của Tả quân. Cùng thời gian ấy, triều đình truy tội Lê Văn Duyệt, cho san phẳng mộ ông. Đến các đời vua sau, danh dự của ông được phục hồi và mộ được sửa lại. Dân gian Gia Định kể chuyện này với nhiều cảm xúc, vì họ vẫn nhớ ơn ông suốt thời gian bị kết tội.
Thành Phụng cũng không còn. Năm 1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định (thành Phụng) và phá huỷ. Như vậy chỉ trong khoảng bảy mươi năm, vùng đất này đã có hai tòa thành bị san phẳng, khiến Sài Gòn hôm nay hầu như không còn dấu tích tường thành nào nhìn thấy được.
Sử triều đình và lời dân kể nhấn khác nhau. Sử triều Nguyễn ghi việc phá thành như một quyết định quân sự, hành chính. Lời kể của dân Gia Định thì nhấn vào nỗi tiếc tòa thành và nỗi thương vị Tả quân. Khi kể lại, bạn có thể nêu cả hai giọng, để người nghe thấy một sự kiện được nhớ theo hai cách.
Phân biệt sử liệu và giai thoại về thành Bát Quái
Câu chuyện thành Bát Quái thường được kể với nhiều chi tiết lẫn lộn. Bảng dưới giúp bạn biết chỗ nào chắc, chỗ nào là lời kể.
| Nội dung | Mức chắc chắn | Nguồn thường dẫn |
|---|---|---|
| Thành xây năm 1790, hình bát giác, tám cửa | Chắc | Gia Định thành thông chí, sử triều Nguyễn |
| Có người Pháp tham gia thiết kế | Khá chắc, chi tiết còn bàn | Tư liệu phương Tây và nghiên cứu hiện đại |
| Lê Văn Duyệt xử tội viên quan phó nhũng nhiễu | Giai thoại phổ biến | Sách về Nam Bộ, lời kể dân gian |
| Thành bị phá sau năm 1835 | Chắc | Sử triều Nguyễn |
| Mộ Tả quân bị san rồi được sửa lại | Chắc về khung sự kiện | Sử triều Nguyễn |
| Dân Gia Định ngầm giữ lòng kính trọng ông khi bị kết tội | Lời kể | Truyền miệng, ký ức cộng đồng |
Bảng không nhằm làm giảm sức nặng của giai thoại. Những câu chuyện về lòng dân với một vị quan đã mất là phần tư liệu quý của văn hoá Nam Bộ, cho thấy cộng đồng có cách nhớ riêng, không hoàn toàn trùng với cách triều đình phán xét.
Vì sao một tòa thành đã mất lại sống lâu trong lời kể
Có một nghịch lý ở thành Bát Quái: chính vì quá kiên cố mà nó bị phá. Tòa thành giúp Nguyễn Ánh trụ vững trước Tây Sơn, đến khi rơi vào tay người nổi dậy thì lại trở thành nỗi lo của triều đình. Trong lời kể của người Gia Định, nghịch lý ấy thường được nói như một bài học về quyền lực: thứ dựng lên để bảo vệ cũng có thể bị coi là mối đe doạ.
Điều thứ hai giữ cho câu chuyện sống là sự gắn bó giữa tòa thành và một con người. Với dân Gia Định, thành Bát Quái là thành của Tả quân. Việc thành bị phá và mộ ông bị san gần như cùng một lúc khiến hai mất mát hoà làm một trong ký ức cộng đồng. Khi danh dự ông được phục hồi, tòa thành thì không thể dựng lại; nó chỉ còn sống trong lời kể.
Cuối cùng, một tòa thành biến mất buộc người ta phải kể, vì không còn gì để chỉ tay vào. Ở Huế hay Thanh Hoá, khách có thể đứng trước tường thành mà nghe thuyết minh. Ở Sài Gòn, người muốn biết về thành Bát Quái chỉ có sách và lời người đi trước. Chính điều đó khiến các giai thoại về thành được truyền lại cẩn thận hơn, như một cách bù cho sự trống vắng của dấu tích vật chất.
Đi tìm dấu vết thành Bát Quái hôm nay
Vì tòa thành đã bị phá từ gần hai thế kỷ trước, gần như không còn đoạn tường nào trên mặt đất. Dấu vết còn lại chủ yếu nằm trong cách các con đường khu trung tâm được vạch ra sau này, trong tên gọi một số địa điểm và trong các bản vẽ cổ. Một số nhà nghiên cứu đô thị đã đối chiếu bản vẽ thành xưa với lưới đường hiện nay để xác định vị trí tương đối của các cạnh và cửa thành.
Nếu bạn muốn đi tìm, cách tốt nhất là đọc trước các công trình nghiên cứu về Sài Gòn – Gia Định xưa có bản đồ đối chiếu, sau đó đi bộ quanh khu trung tâm và hình dung. Bảo tàng lịch sử của thành phố cũng có trưng bày tư liệu về thời kỳ này. Không nên tin những lời đồn trên mạng về "đường hầm bí mật" hay "kho báu dưới thành", vì những thông tin ấy hầu như không có nguồn.
Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay đã thay đổi địa giới nhiều lần, gần nhất là việc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Khi đọc tài liệu cũ, bạn nên để ý tên quận, phường cũ để đối chiếu cho đúng.
Kể chuyện thành Bát Quái cho người trẻ Sài Gòn
Nhiều người lớn lên ở Sài Gòn không biết thành phố mình từng có một tòa thành tám cạnh. Gợi ý cách kể:
- Mở bằng câu hỏi: "Có biết ngay giữa trung tâm thành phố từng có một tòa thành hình tám cạnh không?"
- Kể về việc Nguyễn Ánh xây thành năm 1790, nhắc rằng thành có tám cửa nên dân gọi là thành Bát Quái.
- Kể giai thoại về Tả quân Lê Văn Duyệt, chọn những chuyện về sự nghiêm minh và thương dân.
- Kể ngắn gọn việc thành bị phá năm 1835 và thành Phụng bị phá năm 1859, giải thích vì sao hôm nay không còn tường thành.
- Cho xem bản vẽ thành xưa trong sách nghiên cứu, rồi cùng đoán vị trí trên bản đồ hiện nay.
- Nếu có dịp, cùng đến Lăng Ông Bà Chiểu như một di tích lịch sử, giữ thái độ tôn trọng với nơi đang được thờ phụng.
Với người trẻ, câu chuyện về một tòa thành biến mất thường gây tò mò hơn câu chuyện về một tòa thành còn đứng. Đó là cơ hội tốt để nói về việc giữ gìn ký ức đô thị, khi mọi dấu tích vật chất đã không còn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là thành Bát Quái?
Thành có hình tám cạnh và tám cửa, giống hình bát quái trong quan niệm phương Đông, nên dân gian gọi là thành Bát Quái. Tên chính thức là Quy thành. Đây là cách gọi dân gian dựa trên hình dạng, không có nghĩa thành được xây theo một bài trận đồ bí ẩn nào.
Thành Bát Quái nằm ở đâu trên bản đồ hôm nay?
Thành nằm ở khu trung tâm Sài Gòn xưa. Các nhà nghiên cứu đô thị đã đối chiếu bản vẽ cũ với lưới đường hiện nay để xác định vị trí tương đối. Bạn nên tham khảo các công trình nghiên cứu có bản đồ đối chiếu thay vì dựa vào những mô tả không ghi nguồn.
Thành Bát Quái và thành Phụng khác nhau thế nào?
Thành Bát Quái xây năm 1790, lớn, hình tám cạnh, bị phá sau năm 1835. Thành Phụng xây năm sau đó ở vị trí khác, quy mô nhỏ hơn, và bị quân Pháp phá năm 1859. Hai tòa thành nối tiếp nhau trong lịch sử Gia Định.
Lê Văn Duyệt có liên quan gì đến việc phá thành?
Lê Văn Duyệt mất năm 1832, trước khi thành bị chiếm và bị phá. Cuộc nổi dậy chiếm thành do Lê Văn Khôi cầm đầu diễn ra sau khi ông mất. Tuy vậy, triều đình lúc ấy truy tội cả ông, và danh dự của ông chỉ được phục hồi ở các đời vua sau.
Sách nào ghi chép rõ nhất về thành Gia Định xưa?
Nguồn quan trọng nhất là Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, ghi chép về thành, phong tục, sản vật và địa lý vùng Gia Định đầu thế kỷ XIX. Bạn nên tìm bản dịch có chú thích để đọc, kèm các nghiên cứu hiện đại về Sài Gòn xưa.
Có thật dưới thành Bát Quái còn đường hầm hay kho báu không?
Không có tư liệu đáng tin cậy nào xác nhận điều này. Những lời đồn về đường hầm hay kho báu thường xuất hiện quanh các di tích đã biến mất, nhưng chủ yếu là sáng tác. Mọi hiện vật dưới lòng đất thuộc về di sản và được pháp luật bảo vệ, không ai được tự ý đào bới.