Sự tích đền Giếng ở Đền Hùng: hai nàng công chúa Tiên Dung, Ngọc Hoa và giếng Ngọc

Sự tích đền Giếng kể về hai nàng công chúa con vua Hùng thứ mười tám là Tiên Dung và Ngọc Hoa; tương truyền hai nàng thường xuống giếng nước dưới chân núi Nghĩa Lĩnh soi bóng, chải tóc, và ngôi đền thờ hai nàng được dựng ngay bên giếng ấy. Đền Giếng nằm trong khu di tích Đền Hùng ở Phú Thọ, ở phía chân núi đối diện với lối lên các đền Hạ, Trung, Thượng.

Bài này kể lại chuyện hai nàng theo các bản lưu hành, nối với hai truyện cổ quen thuộc mà mỗi nàng là nhân vật, chỉ ra những chỗ dị bản và gợi ý cách kể cho trẻ trước chuyến đi Đền Hùng. Phần lộ trình tham quan và lễ hội Giỗ Tổ không thuộc bài này.

Chuyện kể bên giếng Ngọc

Theo lời kể phổ biến ở vùng Đền Hùng, dưới chân núi Nghĩa Lĩnh có một mạch nước trong, quanh năm không cạn. Hai nàng công chúa của vua Hùng thứ mười tám thường xuống đây soi mình xuống mặt nước, chải tóc, vấn khăn. Người đời sau gọi đó là giếng Ngọc, và dựng đền bên cạnh để thờ hai nàng.

Chi tiết soi giếng chải tóc rất giản dị, gần như không có gì "kỳ lạ". Chính sự giản dị ấy làm nên sức hấp dẫn: nó vẽ ra hình ảnh hai thiếu nữ trong đời thường, giữa núi rừng trung du, trước khi mỗi người bước vào một câu chuyện lớn. Ngôi đền, vì thế, là một khoảnh khắc yên tĩnh giữa những truyền thuyết sôi động của thời Hùng.

Giếng Ngọc hiện vẫn còn trong khuôn viên đền, được xây bao quanh. Công trình đền hiện nay là kết quả của nhiều lần trùng tu về sau; khi kể, bạn chỉ cần nói đền được dựng bên giếng theo truyền thuyết, không cần đưa năm dựng cụ thể.

Lưu ý tránh nhầm với giếng Ngọc ở Cổ Loa, nơi gắn với chuyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ. Hai giếng trùng tên nhưng thuộc hai câu chuyện, hai vùng đất khác hẳn nhau. Cái tên "giếng Ngọc" vốn được dùng ở nhiều di tích để chỉ giếng nước trong, quý.

Hai nàng công chúa, hai câu chuyện

Tiên Dung và Chử Đồng Tử. Tiên Dung là nhân vật chính trong truyện Chử Đồng Tử, được chép trong Lĩnh Nam chích quái. Truyện kể nàng thích du ngoạn, một lần dừng thuyền ở bãi sông, gặp chàng trai nghèo Chử Đồng Tử và nên duyên, bất chấp sự phản đối của vua cha. Câu chuyện này gắn với vùng bãi sông Hồng ở Hưng Yên, có đền thờ riêng ở đó.

Ngọc Hoa và Tản Viên. Trong một số truyền thống ở vùng Đền Hùng, Ngọc Hoa được coi là người con gái vua Hùng mà Sơn Tinh, tức thần núi Tản Viên, cưới về sau cuộc kén rể với Thuỷ Tinh. Trong bản truyện phổ biến ở sách giáo khoa, nhân vật này được gọi là Mị Nương. Tên gọi khác nhau giữa các bản là chuyện bình thường của truyện truyền miệng.

Một người cha, hai cách gả con. Đặt hai câu chuyện cạnh nhau, ta thấy một điều thú vị: một nàng được cha kén rể bằng cuộc thi lễ vật, nàng kia tự chọn chồng bất chấp ý cha. Hai mẫu hình hôn nhân cùng tồn tại trong kho truyện của một triều đại huyền thoại.

Vì sao thờ chung. Đền thờ cả hai nàng như hai chị em, gắn với giếng nước nơi họ cùng lui tới. Thờ chung ở đây không phải vì hai câu chuyện liên quan nhau, mà vì cả hai là con vua Hùng, gắn với mảnh đất tổ.

Đọc sự tích đền Giếng theo từng lớp

Khu di tích Đền Hùng mang nhiều tầng ý nghĩa, từ tín ngưỡng thờ tổ tiên đến di sản quốc gia. Bảng giúp bạn tách lớp khi kể chuyện về đền Giếng.

Một điểm hay bị nói sai là "vua Hùng thứ mười tám" như một sự kiện xác định. Con số mười tám đời là truyền thống được ghi trong sử cũ và ngọc phả, các nhà sử học hiện đại coi đó là cách ghi nhớ một thời kỳ dài, không phải danh sách đã được kiểm chứng. Kể đúng điều này giúp người nghe tôn trọng truyền thống mà vẫn hiểu sử.

Vì sao một ngôi đền lại thờ hai thiếu nữ

Khu Đền Hùng chủ yếu gắn với các vua Hùng, với việc dựng nước và với ý niệm cội nguồn. Giữa không gian ấy, đền Giếng là nơi duy nhất dành cho hai người phụ nữ, và câu chuyện của họ không phải về chiến trận hay quyền lực mà về tình duyên và đời thường. Sự xuất hiện của ngôi đền cho thấy trí nhớ dân gian về thời Hùng không chỉ có vua và tướng.

Một lý do khác là mạch nước. Ở nhiều vùng Việt Nam, giếng và nguồn nước gắn với nữ thần, với sự sinh sôi và trong lành. Một giếng nước trong dưới chân núi tổ tự nhiên được gắn với hình ảnh những người con gái của tổ. Hai nàng công chúa, trong cách hiểu ấy, là hình ảnh nhân hoá của sự tươi mát mà nguồn nước đem lại cho vùng đất.

Một lý do nữa nằm ở cấu trúc của khu di tích. Đi từ chân núi lên đỉnh là đi qua những nơi thờ các vua Hùng, còn đền Giếng nằm ở phía chân núi bên kia, như một điểm dừng sau cùng. Nhiều người kể rằng sau khi lên tới đỉnh và xuống núi, ghé đền Giếng giống như trở về đời thường sau một hành trình về nguồn.

Những cách giải thích này là cách đọc của người nghiên cứu văn hoá, không phải điều mà truyền thuyết nói ra. Bạn có thể chia sẻ như một gợi ý cho người nghe suy ngẫm, nhất là với người lớn đã biết chuyện, để họ thấy một ngôi đền nhỏ cũng có nhiều tầng nghĩa.

Kể chuyện đền Giếng cho trẻ trước chuyến đi Đền Hùng

Rất nhiều gia đình và trường học đưa trẻ lên Đền Hùng. Đền Giếng là điểm dễ kể nhất cho trẻ nhỏ, vì nhân vật gần gũi và không có chi tiết đáng sợ.

• Trước chuyến đi, kể lại chuyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh và chuyện Chử Đồng Tử – Tiên Dung, rồi hỏi trẻ có muốn gặp nơi hai nàng công chúa từng soi giếng không.
• Khi đến nơi, cho trẻ nhìn giếng, hỏi trẻ nghĩ hai nàng nói chuyện gì với nhau khi chải tóc. Câu hỏi mở giúp trẻ nhớ lâu hơn mọi lời giảng.
• Nói rõ đây là truyền thuyết, người xưa kể lại, để trẻ quen phân biệt chuyện kể với sử sách.
• Giải thích ngắn rằng có bản gọi nàng là Mị Nương, có bản gọi là Ngọc Hoa, để trẻ không bối rối khi đọc sách khác.
• Nhắc trẻ giữ trật tự, không ném đồ xuống giếng; đó là phép lịch sự với di tích, không phải điều kiêng kỵ.
• Sau chuyến đi, có thể cho trẻ vẽ lại cảnh hai nàng bên giếng. Một bức vẽ sẽ giữ câu chuyện lâu hơn nhiều so với một tấm ảnh chụp vội.

Những tục mới quanh giếng và cách hiểu tỉnh táo

Như nhiều giếng ở di tích, giếng Ngọc ở đền Giếng cũng có những tục mới hình thành. Có người soi mặt xuống giếng, có người lấy nước rửa mặt, có người tin rằng làm vậy sẽ được xinh đẹp như hai nàng công chúa. Những tục ấy không có trong truyền thuyết gốc; truyện chỉ kể hai nàng soi giếng chải tóc, không hứa hẹn gì với người đến sau.

Bạn có thể kể về những tục này như một hiện tượng văn hoá đang diễn ra: người ta tìm cách chạm vào câu chuyện bằng một cử chỉ nhỏ, giống như sờ vào một bậc đá cổ hay dừng lại chụp ảnh ở một gốc cây. Đó là cách con người gắn mình với nơi chốn. Điều nên tránh là biến cử chỉ ấy thành lời hứa, kiểu "rửa nước giếng này sẽ đẹp, sẽ có duyên", vì truyện không nói vậy và cũng không ai kiểm chứng được.

Với di tích, cách cư xử đúng là giữ giếng sạch, không thả tiền, không thả vật lạ xuống nước, không trèo lên thành giếng. Những điều ấy là phép lịch sự với một nơi chốn nhiều người cùng quý, không phải điều kiêng kỵ để doạ ai.

Câu chuyện nhỏ trong một di sản lớn

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012. Trong di sản ấy, những ngôi đền nhỏ như đền Giếng giữ những mảnh chuyện kể làm cho tín ngưỡng trở nên sống động và gần gũi. Không có những mảnh ấy, Đền Hùng chỉ còn là một chuỗi công trình; có chúng, mỗi bậc đá, mỗi giếng nước đều có tiếng nói.

Với người kể chuyện, đền Giếng là lời nhắc rằng không phải câu chuyện nào cũng cần lớn lao. Một chi tiết đời thường được giữ qua nhiều thế hệ, hai thiếu nữ chải tóc bên giếng, đủ để một ngôi đền tồn tại và được yêu mến. Kể lại câu chuyện ấy một cách giản dị, đúng nguồn, chính là cách tốt nhất để giữ nó.

Nếu bạn là người làm nội dung, hãy cưỡng lại ý muốn thêm thắt. Không cần gán cho giếng những phép lạ, không cần dựng thêm tình tiết bi thương cho hai nàng. Một câu chuyện đẹp vì nó nhẹ; giữ được sự nhẹ ấy là giữ được linh hồn của ngôi đền.

Câu hỏi thường gặp

Đền Giếng thờ ai?

Đền thờ hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, theo truyền thuyết là con gái vua Hùng thứ mười tám. Đền nằm dưới chân núi Nghĩa Lĩnh, trong khu di tích Đền Hùng ở Phú Thọ, bên cạnh giếng Ngọc.

Vì sao gọi là đền Giếng?

Vì trong khuôn viên đền có giếng Ngọc, nơi tương truyền hai nàng công chúa thường soi bóng, chải tóc. Đền được dựng bên giếng, nên dân gian gọi giản dị là đền Giếng.

Ngọc Hoa có phải là Mị Nương không?

Trong một số truyền thống ở vùng Đền Hùng, Ngọc Hoa được coi là người con gái vua Hùng lấy Sơn Tinh. Bản truyện phổ biến trong sách học gọi nhân vật này là Mị Nương. Đây là chuyện khác tên giữa các bản truyền miệng.

Giếng Ngọc ở đền Giếng và giếng Ngọc ở Cổ Loa có liên quan không?

Không. Hai giếng chỉ trùng tên. Giếng ở Đền Hùng gắn với hai công chúa con vua Hùng, còn giếng ở Cổ Loa gắn với chuyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ thời An Dương Vương. Tên giếng Ngọc được dùng ở nhiều di tích.

Đền Giếng có từ bao giờ?

Không có văn bản cùng thời ghi năm dựng đền. Công trình hiện nay là kết quả của nhiều lần trùng tu về sau. Khi giới thiệu, bạn nên nói đền được dựng bên giếng theo truyền thuyết, không đưa năm cụ thể nếu không có nguồn.

Kể chuyện đền Giếng cho trẻ mấy tuổi là hợp?

Câu chuyện không có chi tiết đáng sợ nên hợp với cả trẻ mẫu giáo. Với trẻ nhỏ, kể đoạn soi giếng chải tóc; với trẻ lớn hơn, nối thêm chuyện Chử Đồng Tử và Sơn Tinh – Thuỷ Tinh để các em thấy mạch truyện.