Ghi chép chuyện kể của người già trong làng là việc ai cũng làm được: chuẩn bị vài câu hỏi mở, xin phép ghi âm, để người kể nói theo cách của họ, rồi ghi rõ ai kể, ở đâu, khi nào. Điều quan trọng nhất là làm sớm. Nhiều câu chuyện về ngôi đình, cái giếng, bến đò của làng chỉ còn trong trí nhớ của vài cụ, và sẽ mất cùng họ nếu không ai ghi lại.
Bài này dành cho người con xa quê muốn giữ chuyện làng mình, giáo viên dẫn học sinh đi tìm hiểu địa phương, cán bộ văn hoá xã, và những người làm nội dung muốn có nguồn chuyện gốc. Cách làm dưới đây dựa trên phương pháp điền dã quen thuộc của ngành văn hoá dân gian và lịch sử truyền miệng, được giản lược để dùng được với một chiếc điện thoại.
Vì sao lời kể của người già quý hơn ta nghĩ
Sách chép truyền thuyết thường ghi lại một bản, đã được người chép chọn lọc, sửa câu chữ. Lời kể của người già trong làng thì khác: nó giữ nguyên cách nói của vùng, những chi tiết nhỏ không ai cho là quan trọng, những tên đất, tên ruộng, tên gò đã biến mất khỏi bản đồ. Một cụ có thể nhớ rằng "ngày trước rước kiệu phải đi qua cái cống này", và đó là manh mối để hiểu lộ trình rước thần đã đổi ra sao.
Lời kể cũng cho thấy câu chuyện sống thế nào trong cộng đồng. Cùng một truyền thuyết về vị thần của làng, cụ ông có thể kể nghiêng về trận đánh, cụ bà kể nghiêng về lúc thần hiển hiện cứu người bị lụt. Những khác biệt ấy là tư liệu, không phải lỗi.
Các nhà nghiên cứu văn học dân gian từ lâu đã coi người kể là một phần của tác phẩm. Một câu chuyện được ghi kèm tên người kể, tuổi, nơi ở, ngày ghi, có giá trị hơn nhiều so với một câu chuyện trôi nổi không rõ gốc. Khi bạn ghi chép cẩn thận, bạn đang tạo ra đúng loại nguồn mà người sau sẽ tìm.
Chuẩn bị trước buổi hỏi chuyện
Một buổi hỏi chuyện tốt bắt đầu từ trước khi ngồi xuống. Danh sách dưới đây giúp bạn không bỏ sót:
- Tìm hiểu sơ bộ: làng có đình, đền, chùa nào, thờ ai, có tấm bia hay tài liệu nào đã in. Biết trước giúp bạn hỏi đúng chỗ, nhưng đừng mang kết luận có sẵn.
- Chọn người kể: hỏi trưởng thôn, ban quản lý di tích, hội người cao tuổi xem ai hay kể chuyện làng. Thường có một vài cụ được cả làng biết là "nhớ nhiều chuyện".
- Hẹn giờ hợp: buổi sáng hoặc chiều mát, khi cụ khoẻ, nhà không quá ồn. Mỗi buổi không nên quá một tiếng rưỡi.
- Thiết bị: điện thoại sạc đầy, bộ nhớ trống, thử ghi âm trước. Một sổ tay để ghi tên riêng, tên đất mà nghe chưa rõ.
- Câu hỏi mở: chuẩn bị năm, sáu câu như "Hồi cụ còn nhỏ, người làng kể gì về ngôi đình?", "Cái giếng đầu làng có chuyện gì không ạ?".
- Quà nhỏ: tuỳ phong tục, một gói chè, hộp bánh là cách tỏ lòng cảm ơn. Không nên trả tiền theo kiểu "mua chuyện", vì dễ làm người kể thêm thắt.
Trong buổi hỏi chuyện
Phần quan trọng nhất là để người kể nói. Người hỏi càng nói ít, chuyện càng nhiều. Trình tự gợi ý:
- Giới thiệu mình là ai, ghi chép để làm gì, ai sẽ được nghe hoặc đọc. Xin phép ghi âm và ghi lại câu đồng ý ở đầu đoạn ghi âm.
- Hỏi thông tin của người kể: họ tên, năm sinh, quê, đã sống ở làng bao lâu, nghe chuyện từ ai. Phần này sau này giúp đánh giá nguồn.
- Bắt đầu bằng câu hỏi mở về ký ức chung, như hội làng ngày trước, rồi mới đi vào chuyện cụ thể. Người già thường kể dòng chảy, không kể theo câu hỏi.
- Không ngắt lời để sửa. Nếu cụ kể khác với sách, hãy ghi đúng như cụ kể, chỉ hỏi thêm sau: "Có ai kể khác đi không ạ?".
- Hỏi chi tiết nơi chốn: chuyện ấy xảy ra ở chỗ nào trong làng, bây giờ chỗ ấy ra sao. Nếu được, nhờ cụ chỉ chỗ trên đường đi.
- Ghi những từ địa phương, tên riêng vào sổ, nhờ cụ đánh vần nếu cần.
- Kết thúc bằng câu hỏi: "Còn ai trong làng nhớ chuyện này không ạ?". Đây là cách tìm người kể tiếp theo.
Những câu không nên hỏi và những chuyện không nên ghi
Có những câu hỏi làm người kể ngại, hoặc dẫn họ trả lời theo ý người hỏi. "Có phải ngày xưa đình này linh lắm không ạ?" là câu hỏi dẫn dắt; "Ngày xưa người làng nói gì về ngôi đình?" thì mở hơn. Tránh hỏi kiểu kiểm tra như "Cụ chắc không?", vì người kể sẽ thu lại.
Một số chuyện chạm đến người thật còn sống hoặc con cháu họ: tranh chấp đất, mâu thuẫn họ tộc, chuyện ai đó "bị quở". Nếu cụ kể, bạn có thể ghi để hiểu bối cảnh, nhưng không nên đưa ra công khai, và nên hỏi lại cụ có muốn phần ấy được giữ kín không.
Chuyện liên quan đến hiện vật quý, như chỗ cất sắc phong, chỗ chôn đồ thờ thời chiến, không nên ghi chi tiết vị trí trong bản công khai. Một bản ghi chép lan ra ngoài có thể khiến hiện vật bị trộm. Phần này nên giữ trong bản lưu riêng, hoặc chuyển cho ban quản lý di tích.
Với chuyện mang màu sắc ma quái, doạ dẫm, bạn vẫn có thể ghi lại như một phần ký ức của làng, nhưng khi chia sẻ cần đặt vào bối cảnh: ai kể, kể trong hoàn cảnh nào, cộng đồng hiểu nó thế nào, thay vì tách ra thành một mẩu chuyện rợn người.
Đi một vòng làng cùng người kể
Nhiều cụ kể chuyện rời rạc khi ngồi trong nhà, nhưng kể rất mạch lạc khi đứng trước chính nơi câu chuyện xảy ra. Đi bộ chậm một vòng quanh đình, ra đầu làng, đến bờ giếng hay gốc đa, ký ức tự trở về theo từng chỗ. Người nghiên cứu gọi đây là cách gợi nhớ bằng không gian; với người ghi chép bình thường, chỉ cần hiểu rằng nơi chốn giúp người già nhớ chuyện.
Nếu sức khoẻ của cụ cho phép, bạn có thể đề nghị một buổi đi bộ ngắn, có người nhà đi cùng, chọn lúc trời mát. Mang theo điện thoại ghi âm liên tục, chụp ảnh từng chỗ cụ dừng lại kể, ghi chú ảnh nào ứng với đoạn ghi âm nào. Ảnh nên chụp cảnh vật, không cần chụp mặt cụ nếu cụ không muốn.
Một cách khác là dùng đồ vật làm điểm tựa: tấm ảnh cũ chụp hội làng, cuốn gia phả, chiếc kiệu cất trong đình. Hỏi "tấm ảnh này chụp năm nào, ai đứng đây" thường mở ra những câu chuyện mà câu hỏi trực tiếp không gợi được. Ghi lại cả thông tin về đồ vật trong phiếu, vì nó là phần bối cảnh của lời kể.
Sau buổi đi, nên vẽ một sơ đồ tay đơn giản của làng, đánh dấu những chỗ có chuyện. Sơ đồ này, kèm tên chỗ theo cách người làng gọi, đôi khi còn quý hơn chính câu chuyện, vì nó giữ lại địa danh dân gian đang mất dần khi làng đổi khác.
Phiếu ghi chép cho mỗi câu chuyện
Sau mỗi buổi, nên lập một phiếu cho từng câu chuyện. Phiếu có thể viết tay, gõ trên điện thoại hay bảng tính, quan trọng là đủ các mục:
| Mục | Ví dụ cách ghi (ví dụ giả định) |
|---|---|
| Tên chuyện | Chuyện cái giếng đầu xóm Đông |
| Người kể | Họ tên, năm sinh, nghe chuyện từ bà nội |
| Nơi, ngày ghi | Tại nhà người kể, xã…, tỉnh…, ngày… |
| Người ghi | Họ tên người ghi, quan hệ với người kể |
| Tóm tắt | Ba đến năm câu tóm lõi câu chuyện |
| Địa điểm trong chuyện | Giếng, cây gạo, bến cũ… hiện còn hay mất |
| Dị bản đã biết | Cụ khác kể kết thúc khác; sách địa chí ghi… |
| Tệp ghi âm | Tên tệp, thời lượng, phút bắt đầu đoạn chuyện |
| Giới hạn chia sẻ | Được công khai, chỉ dùng trong gia đình, cần giữ kín phần… |
Mục "giới hạn chia sẻ" thường bị quên, nhưng rất quan trọng. Nó ghi lại lời hứa của bạn với người kể, để chính bạn hay người sau không vô tình đưa ra ngoài những gì người kể muốn giữ.
Chép lại, lưu giữ và trả về cho làng
Chép lại lời kể từ ghi âm là việc tốn công nhất, nhưng nên làm. Khi chép, giữ nguyên cách nói, từ địa phương, chỉ thêm chú thích trong ngoặc khi cần. Đừng "biên tập" thành văn hay, vì như vậy là thay lời người kể bằng lời mình. Bản đọc dễ hơn cho người đọc phổ thông có thể soạn riêng, ghi rõ là bản kể lại.
Lưu trữ theo nguyên tắc ít nhất hai nơi: tệp ghi âm gốc và bản chép trên máy tính, cộng một bản sao trên ổ lưu trữ khác hoặc dịch vụ lưu trữ trực tuyến. Đặt tên tệp có ngày và tên người kể để sau này tìm lại không nhầm.
Điều nhiều người bỏ qua là trả lại cho cộng đồng. Gửi một bản chép cho gia đình người kể, cho ban quản lý di tích, cho thư viện xã hoặc trường học nếu họ muốn. Nếu tư liệu phong phú, bảo tàng tỉnh hoặc các cơ quan nghiên cứu văn hoá có thể quan tâm. Câu chuyện đã được ghi lại thì nên quay về nơi nó sinh ra.
Cuối cùng, hãy kiên nhẫn với chính mình. Một buổi hỏi chuyện hiếm khi ra ngay một truyền thuyết trọn vẹn; thường phải ba, bốn lần gặp, nghe nhiều người, đối chiếu với tài liệu, câu chuyện mới hiện rõ hình hài. Mỗi phiếu ghi chép là một mảnh ghép. Sau một mùa hè, vài chục mảnh ghép ấy có thể thành một tập chuyện làng mà con cháu đời sau sẽ còn mở ra đọc.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm bằng điện thoại có đủ tốt không?
Với mục đích lưu giữ chuyện kể, điện thoại đời mới là đủ. Đặt máy gần người kể, tránh để trên bàn có người gõ, tắt chế độ thông báo và chọn phòng ít tiếng ồn. Nên thử nghe lại vài giây đầu để chắc tiếng rõ trước khi vào chuyện chính.
Người kể nhớ sai so với sách thì có nên sửa không?
Không nên sửa trong bản ghi. Sự khác nhau giữa lời kể và sách là tư liệu quý, cho thấy câu chuyện sống thế nào trong cộng đồng. Bạn có thể ghi chú bên cạnh rằng sách nào kể khác, khác ở đâu, để người đọc sau tự đối chiếu.
Có cần giấy đồng ý bằng văn bản không?
Với ghi chép trong gia đình hay cho làng, lời đồng ý được ghi lại ở đầu đoạn ghi âm thường là đủ. Nếu định xuất bản, làm phim hay đưa lên mạng, nên có thêm một giấy đồng ý đơn giản ghi rõ mục đích sử dụng, có chữ ký hoặc điểm chỉ của người kể.
Một cụ kể chuyện rất dài, lan man, có nên ngắt không?
Hạn chế ngắt. Những đoạn tưởng lan man thường chứa chi tiết về đời sống làng, tên đất, phong tục mà sau này mới thấy giá trị. Nếu thời gian có hạn, hãy hẹn buổi sau thay vì cắt lời. Người già kể được lâu là điều đáng quý.
Học sinh có thể làm việc này không?
Có, đây là hoạt động trải nghiệm rất tốt cho học sinh trung học. Giáo viên nên chuẩn bị bộ câu hỏi, hướng dẫn cách xin phép, cách cư xử với người già, và cho học sinh làm theo nhóm. Phụ huynh có thể giới thiệu ông bà trong gia đình làm người kể đầu tiên.
Nên gửi tư liệu cho ai để được lưu giữ lâu dài?
Trước hết là gia đình người kể và ban quản lý di tích của làng. Sau đó có thể liên hệ thư viện tỉnh, bảo tàng tỉnh, hoặc phòng văn hoá địa phương. Khi gửi, nhớ kèm phiếu ghi chép có đủ thông tin người kể, ngày ghi và giới hạn chia sẻ.