Sự tích đền Chèm kể về Lý Thân, thường gọi là Lý Ông Trọng, người làng Chèm thuộc đất Từ Liêm xưa, thân hình to lớn khác thường, được nhà Tần dùng để giữ biên ải chống Hung Nô; khi ông về nước rồi mất, nhà Tần đúc tượng ông để quân Hung Nô vẫn còn sợ. Câu chuyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái, và đền Chèm bên bờ sông Hồng ở phía tây bắc Hà Nội là nơi thờ ông.
Bài này thuật lại truyện theo bản phổ biến, chỉ ra các chỗ dị bản, đặt câu chuyện cạnh những gì sử học biết về thời ấy, và gợi ý cách kể cho người nghe hôm nay. Phần sách Lĩnh Nam chích quái nói chung chỉ được nhắc ở mức cần để hiểu nguồn của truyện.
Truyện Lý Ông Trọng kể gì
Theo bản Lĩnh Nam chích quái phổ biến, vào cuối thời An Dương Vương, ở huyện Từ Liêm có một người tên Lý Thân, thân hình cao lớn khác thường. Thuở nhỏ, ông làm việc ở làng, có lần phạm lỗi và bị phạt, nên bỏ sang phương Bắc. Tại đó, sức vóc và tài năng của ông được nhà Tần biết đến.
Truyện kể nhà Tần giao cho ông cầm quân giữ đất Lâm Thao ở biên giới phía bắc, chặn quân Hung Nô. Uy danh của ông khiến Hung Nô không dám xâm phạm. Về già, ông xin về quê và mất ở làng. Khi Hung Nô lại quấy nhiễu, vua Tần cho đúc một pho tượng đồng to bằng ông, đặt ở cửa thành, bên trong có thể cho người vào làm cử động. Quân Hung Nô từ xa trông thấy, tưởng ông vẫn còn, nên không dám tiến.
Truyện còn tiếp sang thời Đường. Một viên quan đô hộ tên Triệu Xương có lần mộng thấy cùng Lý Ông Trọng đàm luận sách Xuân Thu, tỉnh dậy hỏi ra mới biết làng cũ của ông, bèn cho sửa sang đền thờ. Về sau, các bản kể nói thêm những lần ông hiện ra giúp người đời sau, và đền được các triều đại tiếp tục coi trọng.
Chi tiết Lâm Thao cần nói rõ: đây là địa danh bên Trung Hoa, ở vùng biên giới phía tây bắc thời Tần, không phải Lâm Thao ở Phú Thọ. Người nghe Việt rất dễ nhầm, và chỗ nhầm ấy đôi khi bị lan truyền thành những suy diễn không có căn cứ.
Những chỗ dị bản và những câu hỏi mở
Họ của nhân vật. Sách Việt chép là Lý Thân, gọi Lý Ông Trọng. Trong một số sách Trung Hoa, nhân vật người khổng lồ đặt tượng ở cửa thành nhà Tần lại được ghi họ khác. Đây là chỗ nên nêu như một dị bản, không cần kết luận bên nào đúng.
Chiều cao. Truyện ghi chiều cao của ông bằng đơn vị đo cổ, con số rất lớn. Đó là quy ước phóng đại của truyện người phi thường, không nên quy đổi ra mét rồi trình bày như số đo thật.
Lý do bỏ làng. Các bản kể khác nhau về lỗi mà ông mắc khi còn trẻ: có bản nói bị phạt vì việc làng, có bản chỉ nói ông ra đi lập nghiệp. Chi tiết này giúp truyện có hình ảnh "người tài ra đi rồi trở về", rất quen trong truyện cổ.
Pho tượng đồng. Chuyện tượng đồng đặt ở cửa thành có trong cả truyền thống Việt lẫn Trung Hoa, nhưng chi tiết về vị trí, chất liệu, số lượng không giống nhau. Kể ở mức "nhà Tần đúc tượng ông để răn đe quân giặc" là đủ.
Tên "Ông Trọng" về sau. Nhiều từ điển ghi rằng trong tiếng Hán, chữ "ông trọng" về sau được dùng chỉ chung tượng người lớn bằng đá hay đồng đặt trước lăng mộ. Nếu đúng như vậy, tên của một người làng Chèm đã đi vào ngôn ngữ của cả một vùng văn hoá.
Đặt câu chuyện cạnh sử học
Về niên đại, truyện đặt Lý Ông Trọng vào khoảng cuối thế kỷ 3 trước Công nguyên, thời An Dương Vương ở phương Nam và nhà Tần ở phương Bắc. Đây là thời kỳ mà sử liệu về vùng đất của người Việt cổ rất ít, chủ yếu đến từ khảo cổ học và những dòng ghi chép rải rác trong sách Trung Hoa. Không có tư liệu cùng thời nào cho phép xác nhận một người Từ Liêm từng làm tướng cho nhà Tần.
Nhưng điều đó không làm câu chuyện mất giá trị. Lĩnh Nam chích quái thường được cho là hình thành từ thời Trần, sau đó được nhiều người thời Lê sửa chữa, bổ sung. Khi người biên soạn đưa chuyện Lý Ông Trọng vào, họ đang ghi lại một truyền thống đã có, đồng thời gửi vào đó một thông điệp: người phương Nam cũng có người tài đến mức phương Bắc phải trọng dụng. Đọc truyện trong bối cảnh ấy, bạn hiểu vì sao nó được giữ gìn.
Câu chuyện cũng phản ánh mối quan tâm của các tác giả thời trung đại đến việc tìm "tổ tiên tài giỏi" cho đất nước mình. Những truyện như Thánh Gióng, Lý Ông Trọng, Chử Đồng Tử đều có chung một tinh thần: đất này sinh ra người phi thường. Đó là lý do chúng được chép chung trong một tập sách và còn được dạy, được kể đến hôm nay.
Với người viết nội dung hôm nay, bài học là đừng cố "chứng minh" truyện bằng những con số hay bằng chứng tự suy. Đã có không ít bài viết trên mạng quy đổi chiều cao của ông ra mét, hoặc gán cho ông những chiến công không có trong sách nào. Cách làm ấy vừa sai vừa làm nghèo câu chuyện, vì nó biến một truyện cổ giàu ý nghĩa thành một mẩu tin giật gân.
Lý Ông Trọng: phần sử, phần truyện
Bảng giúp người thuyết minh tách các lớp khi giới thiệu ở đền.
| Chi tiết | Lớp | Gợi ý khi kể |
|---|---|---|
| Thời An Dương Vương và nhà Tần cùng tồn tại | Sử | Nói chắc, dẫn khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên |
| Nhà Tần đắp thành, chống Hung Nô ở biên giới phía bắc | Sử | Nói chắc |
| Lý Thân người Từ Liêm làm tướng cho nhà Tần | Truyện chép trong Lĩnh Nam chích quái | "Truyện kể rằng…" |
| Chiều cao phi thường | Quy ước phóng đại của truyện | Không quy đổi ra số đo hiện đại |
| Tượng đồng đặt ở cửa thành để Hung Nô sợ | Truyện, có dị bản cả Việt lẫn Trung Hoa | "Theo truyện…", nêu có dị bản |
| Quan đô hộ đời Đường mộng thấy rồi sửa đền | Truyện | "Truyện còn kể…" |
| Đền Chèm thờ ông bên sông Hồng | Hiện trạng di tích | Nói chắc |
Cách sắp xếp này giúp bạn trả lời câu hỏi hay gặp nhất của khách: "Ông có thật không?". Câu trả lời trung thực là: thời đại trong truyện có thật, các sự kiện lớn như nhà Tần chống Hung Nô có thật, còn nhân vật Lý Thân và các chiến công của ông là truyện được chép lại nhiều thế kỷ sau, chưa có tư liệu cùng thời xác nhận. Nói như vậy không làm câu chuyện kém hấp dẫn; ngược lại, người nghe thường thích được biết ranh giới ở đâu.
Ngôi đền bên sông và làng Chèm
Đền Chèm nằm sát bờ sông Hồng, ở làng Chèm, phía tây bắc Hà Nội. Vị trí ven sông ấy là một phần của câu chuyện: những làng ven sông lớn thường thờ những vị thần có sức mạnh phi thường, như để đối diện với sức mạnh của dòng nước. Người khổng lồ giữ biên ải trong truyện cũng là người giữ làng trong niềm tin của dân Chèm.
Đền thờ ông cùng với phu nhân. Qua nhiều thế kỷ, đền được tu sửa nhiều lần, nhiều hạng mục hiện nay thuộc các giai đoạn muộn hơn. Như mọi di tích lâu đời, tuổi của câu chuyện và tuổi của từng nếp nhà là hai chuyện khác nhau; khi giới thiệu, bạn nên nói rõ điều này để người nghe không hiểu nhầm.
Hội làng Chèm là dịp câu chuyện được nhắc lại trong nghi lễ, chỉ cần nói một câu như vậy. Điều đáng để ý hơn với người thích chuyện kể là cách người làng kể về ông: thường thân mật, tự hào, như kể về một người làng đi xa thành danh. Ghi lại những cách kể ấy là ghi lại một phần lịch sử tinh thần của làng.
Nếu bạn có dịp trò chuyện với các cụ cao tuổi trong làng, hãy hỏi họ nghe chuyện ông từ ai, vào dịp nào, có chi tiết nào khác với sách. Những câu trả lời ấy thường cho thấy truyện trong sách và truyện trong làng đã sống song song nhiều đời, đôi khi bổ sung cho nhau theo những cách rất bất ngờ.
Kể chuyện Lý Ông Trọng cho học sinh
Truyện có người khổng lồ, có biên ải xa xôi, có pho tượng làm giặc sợ, rất hợp để kể cho trẻ. Mấy gợi ý giúp bạn kể vừa hay vừa đúng, dù bạn là thầy cô dẫn lớp đi thực tế, phụ huynh kể trước giờ ngủ hay hướng dẫn viên đứng trước sân đền.
- Bắt đầu bằng câu hỏi: nếu một người to lớn đến mức kẻ thù chỉ nhìn tượng của ông cũng sợ, người đó trông thế nào? Trẻ sẽ tự tưởng tượng, bạn chỉ việc dẫn dắt.
- Nói rõ đây là truyện chép trong Lĩnh Nam chích quái, một sách truyện cổ, không phải sách sử.
- Chỉ trên bản đồ vị trí làng Chèm và vùng biên giới phía bắc nhà Tần để trẻ thấy chuyến đi xa đến mức nào.
- Giải thích Lâm Thao trong truyện không phải Lâm Thao ở Phú Thọ.
- Nhấn vào ý người tài trở về quê, gắn bó với làng, đó là phần giáo dục đẹp nhất của truyện.
- Không cần kể chi tiết chiến trận; truyện đã đủ hấp dẫn với hình ảnh người khổng lồ và pho tượng.
- Kết bằng một câu hỏi mở cho trẻ: vì sao người xưa lại muốn kể rằng làng mình từng có một người khổng lồ? Câu trả lời của trẻ thường rất đáng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Lý Ông Trọng là ai?
Theo Lĩnh Nam chích quái, đó là Lý Thân, người Từ Liêm thời An Dương Vương, thân hình to lớn khác thường, được nhà Tần dùng để giữ biên ải chống Hung Nô. Đây là nhân vật truyện cổ, chưa có tư liệu cùng thời xác nhận.
Đền Chèm ở đâu?
Đền nằm ở làng Chèm, sát bờ sông Hồng, phía tây bắc Hà Nội, thuộc vùng đất Từ Liêm xưa. Đền thờ Lý Ông Trọng và phu nhân, đã qua nhiều lần tu sửa ở các thời kỳ khác nhau.
Lâm Thao trong truyện có phải Lâm Thao ở Phú Thọ không?
Không. Lâm Thao trong truyện là địa danh ở vùng biên giới phía tây bắc của nhà Tần bên Trung Hoa. Hai địa danh chỉ trùng tên, không nên suy diễn mối liên hệ nào giữa chúng.
Chuyện tượng đồng làm Hung Nô sợ có thật không?
Chuyện có trong truyền thống kể của cả Việt Nam lẫn Trung Hoa, nhưng các chi tiết không thống nhất và không có bằng chứng khảo cổ cho pho tượng ấy. Nên kể như một truyện cổ có nhiều dị bản.
Vì sao sách Trung Hoa ghi họ khác cho nhân vật này?
Truyền thuyết về người khổng lồ đặt tượng ở cửa thành nhà Tần lưu hành ở cả hai phía, mỗi bên ghi theo truyền thống của mình. Đây là dị bản thường thấy với những truyện đi qua nhiều vùng văn hoá, không cần kết luận bên nào đúng.
Có thể đọc truyện Lý Ông Trọng ở đâu?
Truyện có trong các bản dịch Lĩnh Nam chích quái. Bạn nên chọn bản có chú thích và lời giới thiệu, vì sách có nhiều bản chép, số truyện và câu chữ không hoàn toàn giống nhau giữa các bản.