Nhiều làng Việt kể chuyện sắc phong của đình từng bị thất lạc, do chiến tranh, do thiên tai, mối mọt, hay do bị bán, bị lấy cắp, rồi có khi được tìm lại sau hàng chục năm. Những câu chuyện ấy, xoay quanh chiếc hòm sắc vốn được giữ kín và chỉ mở vào dịp lễ, là một phần đặc biệt của "chuyện kể đình làng": chúng vừa có thật về mặt lịch sử, vừa thường được thêm vào những chi tiết kỳ lạ khi truyền miệng.
Bài này kể về những kiểu chuyện ấy ở mức chung, không gán cho một làng cụ thể nào chi tiết mà không có nguồn. Bài cũng nói những gì người làng có thể làm khi sắc phong đã mất: tìm nội dung ở đâu, ứng xử thế nào với sắc phong trôi nổi. Việc phân hạng thần qua sắc phong và kỹ thuật bảo quản giấy cổ là những đề tài riêng, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Hòm sắc: thứ quý nhất của đình
Sắc phong là văn bản của triều đình công nhận và phong tặng cho một vị thần, thường viết trên loại giấy đặc biệt, trang trí hoa văn, có đóng ấn. Với một làng, sắc phong là bằng chứng rằng vị thần mình thờ được nhà nước thừa nhận. Nhiều làng có hàng chục đạo sắc của nhiều triều vua khác nhau, càng nhiều sắc thì càng thấy rõ bề dày của nơi thờ.
Sắc phong thường được cất trong hòm gỗ sơn son, đặt ở hậu cung hoặc giao cho một người có uy tín trong làng giữ. Hòm sắc chỉ được mở vào những dịp nhất định, như lễ hội, lễ tế lớn, và việc mở hòm đi kèm nghi thức. Vì được giữ kín như vậy, nhiều người trong làng cả đời chưa từng tận mắt nhìn thấy sắc phong; họ chỉ biết qua lời kể.
Chính sự bí ẩn ấy làm nảy sinh nhiều chuyện kể. Người làng truyền nhau về những đạo sắc quý, về những người từng giữ sắc, về những lần sắc suýt mất. Khi hòm sắc thất lạc thật, những câu chuyện ấy càng được kể nhiều, như một cách làng giữ lại ký ức về thứ mình đã mất.
Trong nhiều lễ hội, việc rước sắc từ nhà người giữ ra đình hay từ đình ra miếu là một phần quan trọng của nghi lễ. Phần diễn trình lễ hội không thuộc bài này, chỉ cần biết rằng sắc phong không phải vật nằm im, mà là trung tâm của nhiều nghi thức sống của làng.
Vì sao sắc phong thất lạc
Chiến tranh. Trong các cuộc chiến của thế kỷ 20, nhiều đình bị hư hại, bị dùng vào việc khác hoặc nằm trong vùng giao tranh. Nhiều làng kể rằng các cụ đã đem hòm sắc đi giấu, có khi chôn dưới đất, có khi gửi vào nhà dân. Một số đạo sắc được giữ an toàn, một số bị hỏng hoặc thất lạc vì người giấu qua đời mà chưa kịp truyền lại.
Thiên tai và mối mọt. Lũ lụt, ẩm ướt, mối mọt là kẻ thù thường trực của giấy. Nhiều đạo sắc bị hỏng dần trong hòm mà làng không biết, vì hòm ít khi được mở. Đến lúc mở ra thì chỉ còn những mảnh vụn.
Thay đổi trong đời sống làng. Trong những giai đoạn đình bị bỏ hoang hoặc chuyển công năng, việc giữ gìn đồ thờ bị gián đoạn. Có đạo sắc rơi vào tay người không biết giá trị, bị dùng vào việc khác hoặc vứt bỏ.
Bị bán, bị lấy cắp. Khi thị trường đồ cổ phát triển, sắc phong trở thành món hàng có giá. Có trường hợp sắc bị lấy trộm khỏi đình, có trường hợp người giữ bán đi trong lúc khó khăn. Đây là những chuyện đau lòng mà nhiều làng không muốn nhắc, nhưng là sự thật cần biết.
Những chuyện làng kể về việc giữ và tìm lại sắc
Quanh việc giữ sắc trong thời chiến, nhiều làng có những câu chuyện về một cụ già, một người thủ từ, đã liều mình giữ hòm sắc: mang theo khi chạy loạn, giấu trong ống tre, gói trong nhiều lớp vải dầu. Những câu chuyện này nhìn chung có cơ sở, vì việc giấu đồ thờ là có thật ở rất nhiều nơi. Nhưng chi tiết cụ thể thường được thêm thắt theo thời gian, nên khi kể lại, bạn nên ghi rõ đây là lời kể của làng.
Quanh việc tìm lại, lời kể còn phong phú hơn. Có làng kể sắc được tìm thấy khi đào móng xây nhà, đúng chỗ các cụ năm xưa nói đã chôn. Có làng kể một người con xa xứ mua lại được đạo sắc ở nơi khác rồi đem về. Có nơi kể chuyện một giấc mộng chỉ đường cho người đi tìm. Phần giấc mộng là mô-típ quen thuộc của truyện linh ứng, nên kể như lời truyền, không trình bày như sự thật.
Điểm chung của những câu chuyện ấy là cảm xúc: sắc phong trở về được làng đón như đón một người thân đi xa. Lễ rước sắc trở về thường được tổ chức trang trọng, và ngày ấy thành một mốc mới trong lịch sử làng. Ghi lại cảm xúc ấy cũng quan trọng như ghi lại sự kiện.
Cũng có những câu chuyện không có kết thúc vui. Nhiều làng đến nay vẫn chưa tìm lại được sắc phong, chỉ còn giữ lời kể về số đạo sắc, về hình rồng trên giấy, về màu ấn đỏ mà các cụ từng thấy trong một lần mở hòm. Những lời kể dang dở ấy cũng đáng được ghi lại, vì biết đâu một ngày nào đó chúng sẽ giúp nhận ra đạo sắc khi nó xuất hiện ở đâu đó.
Khi sắc phong đã mất: tìm nội dung ở đâu
Dù bản gốc không còn, nội dung sắc phong nhiều khi vẫn tìm được qua các nguồn khác. Bảng dưới liệt kê những hướng tìm mà người nghiên cứu hay gợi ý; khả năng tìm thấy tuỳ từng làng.
| Nguồn | Có thể tìm thấy gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Các bộ sưu tập thần tích, thần sắc được sao chép từ đầu thế kỷ 20 | Bản chép nội dung sắc phong, thần tích của nhiều làng Bắc Bộ | Theo giới nghiên cứu, phần lớn đang lưu ở cơ quan nghiên cứu Hán Nôm; cần hỏi cách tra cứu |
| Hồ sơ di tích của địa phương | Ảnh chụp, bản dịch sắc phong khi lập hồ sơ xếp hạng | Hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh hoặc xã |
| Tài liệu lưu trữ triều Nguyễn | Một số ghi chép về việc phong thần | Cần người đọc được chữ Hán và hiểu cách tra lưu trữ |
| Ảnh chụp, bản sao trong làng | Ảnh cũ, bản chép tay của người trong làng | Hỏi các gia đình từng giữ sắc hoặc làm thủ từ |
| Lời kể của người già | Số đạo sắc, triều vua, nội dung tóm tắt | Ghi lại nguyên lời, đối chiếu với các nguồn khác |
Tìm được nội dung không thay được bản gốc, nhưng giúp làng biết mình đã có gì, để giữ ký ức và để nhận ra nếu một ngày đạo sắc xuất hiện ở đâu đó.
Ứng xử với sắc phong trôi nổi
Sắc phong được rao bán trên mạng và ở chợ đồ cổ không hiếm. Với người làng đang tìm sắc cũ và với người yêu đồ cổ, có mấy nguyên tắc nên nhớ.
- Sắc phong là di vật gắn với một nơi thờ cụ thể. Mua bán sắc phong không rõ nguồn gốc có thể vi phạm quy định về di sản văn hoá; hãy tìm hiểu kỹ và hỏi cơ quan văn hoá trước khi giao dịch.
- Có không ít sắc phong làm giả, giả cả giấy, mực, ấn. Không mua chỉ vì người bán nói là "sắc thật của làng bạn".
- Nếu thấy một đạo sắc có tên làng mình đang được rao bán, đừng tự mặc cả một mình; báo cho ban quản lý di tích, chính quyền và cơ quan văn hoá để được hướng dẫn.
- Nếu gia đình đang giữ một đạo sắc không rõ của làng nào, hãy tìm cách trả về đúng nơi; đọc dòng tên làng trên sắc cần người biết chữ Hán.
- Khi sắc được tìm lại, nên nhờ người có chuyên môn kiểm tra, chụp ảnh, lập hồ sơ trước khi cất vào hòm; việc bảo quản giấy cổ cần hướng dẫn riêng.
- Khi kể chuyện sắc trở về, đừng tô vẽ thêm những lời hứa linh ứng; câu chuyện thật về sự kiên nhẫn của người làng đã đủ cảm động.
Vì sao những câu chuyện này đáng được kể
Chuyện sắc phong thất lạc rồi trở về là một trong số ít loại "chuyện kể đình làng" mà phần lớn nội dung là thật. Nó cho thấy làng xã Việt Nam đã trải qua những biến động lớn của lịch sử ra sao, và người làng đã giữ gìn những thứ họ coi là thiêng liêng bằng những cách nào. Những câu chuyện ấy là một phần lịch sử xã hội mà sách sử ít khi ghi.
Chúng cũng dạy một điều cho người hôm nay: di sản không tự tồn tại, nó cần người giữ. Một hòm sắc qua được chiến tranh vì có một người dám mang theo; một đạo sắc trở về vì có người chịu khó đi tìm. Khi kể cho con cháu, những chi tiết về con người ấy quan trọng hơn mọi chi tiết kỳ lạ.
Với người làm nội dung, đây là loại chuyện dễ bị kể sai theo hướng giật gân: "sắc phong tự trở về", "ai lấy sắc đều gặp hoạ". Những cách kể ấy vừa không có căn cứ, vừa làm mờ đi công sức thật của người làng. Hãy kể đúng điều đã xảy ra, ai đã làm gì, và để sự kiên nhẫn của con người là phần đáng nhớ nhất.
Nếu làng bạn có câu chuyện như vậy, hãy ghi lại khi những người trong cuộc còn sống. Ghi rõ ai kể, kể khi nào, và giữ nguyên những chỗ không chắc chắn. Một bản ghi trung thực hôm nay có thể là nguồn tư liệu quý cho người nghiên cứu sau này, và là món quà cho những thế hệ trong làng chưa ra đời.
Câu hỏi thường gặp
Sắc phong là gì?
Sắc phong là văn bản của triều đình công nhận và phong tặng cho một vị thần được làng thờ, thường viết trên giấy đặc biệt có hoa văn và đóng ấn. Với làng, sắc phong là bằng chứng vị thần của mình được nhà nước thừa nhận.
Vì sao hòm sắc ít khi được mở?
Vì sắc phong được coi là vật thiêng và quý của làng, chỉ mở vào dịp lễ lớn với nghi thức riêng. Việc giữ kín còn giúp hạn chế hư hại, nhưng cũng khiến mối mọt, ẩm mốc có khi phá hỏng sắc mà làng không biết.
Sắc phong bị mất thì có tìm lại nội dung được không?
Nhiều trường hợp có thể. Bạn có thể tìm trong các bộ sưu tập thần tích, thần sắc được sao chép từ đầu thế kỷ 20, hồ sơ di tích của địa phương, ảnh chụp cũ trong làng, và lời kể của người già. Khả năng tìm thấy tuỳ từng làng.
Có nên mua sắc phong rao bán trên mạng không?
Không nên mua khi chưa rõ nguồn gốc. Sắc phong gắn với một nơi thờ cụ thể, việc mua bán có thể vi phạm quy định về di sản, và có nhiều sắc làm giả. Hãy hỏi cơ quan văn hoá và ban quản lý di tích trước.
Chuyện giấc mộng chỉ đường tìm lại sắc phong có thật không?
Đây là mô-típ quen thuộc trong truyện linh ứng, xuất hiện ở nhiều nơi. Nên kể như lời truyền của làng, không khẳng định cũng không chế giễu. Phần thật của những câu chuyện này thường là công sức tìm kiếm của người làng.
Gia đình đang giữ một đạo sắc cũ thì nên làm gì?
Hãy nhờ người đọc được chữ Hán xác định sắc thuộc làng nào, vị thần nào. Sau đó liên hệ với làng hoặc cơ quan văn hoá để bàn cách trả về đúng nơi. Trong lúc chờ, cất ở chỗ khô ráo, tránh gấp, tránh ánh nắng.