Rất nhiều làng Việt thờ một vị thần mà đền gốc ở nơi khác, và mỗi làng thường giữ một câu chuyện về việc thần "về" làng mình: thần từng đi qua, dừng chân rồi hoá; hoặc người làng lên tận đền gốc xin chân hương, rước bài vị về lập nơi thờ. Những câu chuyện ấy là lý lịch riêng của từng ngôi đình, ngôi đền, giải thích vì sao một vị thần có thể có hàng chục, hàng trăm nơi thờ rải khắp các vùng.
Bài này kể về các kiểu chuyện "rước thần về làng" mà dân gian hay kể, đặt chúng cạnh những gì người nghiên cứu ghi nhận về sự lan toả của tín ngưỡng, và gợi ý cách ghi chép lại câu chuyện của làng mình. Thân thế các vị thần không được bàn ở đây; ví dụ chỉ dùng để minh hoạ.
Một vị thần, nhiều nơi thờ
Nếu bạn đi qua các làng đồng bằng Bắc Bộ, sẽ gặp những vị thần được thờ ở rất nhiều nơi: Tản Viên Sơn Thánh ở xứ Đoài, Linh Lang ở phía tây Hà Nội cũ, Đức Thánh Trần ở khắp vùng ven biển và ven sông, các vị tướng thời Hùng, thời Hai Bà Trưng ở hàng trăm làng. Vào Nam Bộ, bạn gặp miếu Bà Thiên Hậu của người Hoa, đình thờ Thành hoàng bổn cảnh, đền thờ Đức Thánh Trần do người miền ngoài mang vào.
Mỗi nơi thờ ấy đều phải trả lời một câu hỏi: vì sao vị thần này lại được thờ ở đây? Câu trả lời hiếm khi là "vì làng tự chọn". Nó thường là một câu chuyện: thần từng qua làng, từng giúp làng, hay làng từng đi xin thần về. Câu chuyện ấy được ghi trong thần tích, được các cụ kể trong ngày hội, và được truyền cho con cháu như một phần lịch sử làng.
Người nghiên cứu nhìn hiện tượng này như sự lan toả của tín ngưỡng theo những con đường có thật: đường di cư, đường buôn bán, đường lính tráng, đường quan lại được bổ nhiệm. Dân làng nhìn nó như mối duyên giữa làng mình và vị thần. Hai cách nhìn không loại trừ nhau, và một câu chuyện hay thường chứa cả hai.
Điều này cũng giải thích vì sao bạn không nên vội so sánh làng này với làng khác. Một làng thờ vị thần ấy từ thời xa xưa, một làng mới xin về vài chục năm trước, nhưng với người trong làng, nơi thờ của mình đều là nơi gắn bó nhất. Không có chuyện đền con "kém" đền gốc, cũng không có chuyện nơi nào "linh" hơn nơi nào; mỗi nơi giữ một đoạn của cùng một câu chuyện lớn.
Các kiểu chuyện "thần về làng" thường gặp
Thần đi qua và dừng chân. Đây là kiểu phổ biến nhất trong thần tích các làng Bắc Bộ: vị thần, khi còn là người, từng đi qua làng trên đường đánh giặc, được dân giúp đỡ hoặc đóng quân ở đó, rồi về sau làng lập đền thờ. Kiểu chuyện này nối làng với một sự kiện lớn, cho làng một vai trong lịch sử chung.
Thần hoá ở làng. Một số làng kể thần mất hay hoá ngay trên đất làng. Đó thường là làng được coi là nơi thờ gốc, như làng Thủ Lệ với Linh Lang. Những làng khác cùng thờ vị thần ấy thì kể chuyện thần đi qua hay giúp làng.
Làng đi xin chân hương. Kiểu thứ ba gắn với những làng lập nơi thờ muộn hơn, hoặc những cộng đồng di cư. Người làng cử đại diện lên đền gốc, làm lễ xin một ít tro hương hay chân hương, đôi khi kèm bản sao thần tích, sắc phong hoặc bài vị, rồi rước về lập nơi thờ mới.
Mang thần theo khi di cư. Người đi khai hoang thường mang theo vị thần của quê cũ. Nhiều đình, miếu ở Nam Bộ và Tây Nguyên thờ những vị thần có gốc ở miền Bắc, miền Trung, do lớp người đầu tiên đến lập làng mang vào. Câu chuyện "thần về làng" ở đây cũng là câu chuyện về người mở đất.
Thần tự chọn đất. Một số làng kể những chuyện kỳ lạ, như kiệu rước thần dừng lại ở một chỗ không nhấc lên được, và làng hiểu đó là nơi thần muốn ở. Đây là một mô-típ quen thuộc của truyện linh ứng, nên kể như lời truyền của làng, không như sự thật đã kiểm chứng.
"Đền gốc" và "đền con": một mối quan hệ được kể lại
Ở nhiều vùng, giữa nơi thờ gốc và các nơi thờ "con" có một mối quan hệ được duy trì qua nghi lễ. Có làng định kỳ cử người về đền gốc dâng hương, có nơi khi tu sửa đền con thì sang đền gốc làm lễ báo, có nơi giữ lệ mời đền gốc dự hội làng. Mối quan hệ ấy không do luật nào quy định; nó tồn tại vì người làng muốn giữ sợi dây nối với nguồn.
Những câu chuyện quanh mối quan hệ ấy thường rất đời thường: chuyến đi bộ mấy ngày đường của các cụ trong làng để xin chân hương, lễ rước về đi qua những làng nào, ai cầm kiệu, dọc đường gặp mưa gió ra sao. Chúng ít khi được ghi thành văn, chủ yếu sống trong lời kể của người già. Khi những người ấy mất đi, câu chuyện cũng mất theo nếu không ai ghi lại. Đó là lý do nhiều nhà nghiên cứu địa phương coi việc ghi lời kể của các cụ về chuyến xin hương là việc cấp bách hơn cả việc chép lại thần tích, vốn đã có bản lưu.
Người Hoa có tục tương tự gọi là phân hương: một miếu mới lập xin tro hương từ một miếu lớn có tiếng, coi đó như nhận một phần linh khí của vị thần. Ở Việt Nam, tục này thấy rõ ở các miếu Bà Thiên Hậu. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy nhiều cộng đồng có cùng một cách nghĩ: vị thần có thể có nhiều nơi ngự, nhưng nơi mới phải nhận "lửa" từ nơi cũ.
Một ví dụ giả định: làng mới lập nơi thờ
Để dễ hình dung, dưới đây là một ví dụ giả định ghép từ những gì nhiều làng thường kể, không phải chuyện của một làng cụ thể. Trình tự và nghi thức thật ở mỗi nơi mỗi khác.
- Một nhóm gia đình rời quê đi lập nghiệp ở vùng đất mới. Sau vài chục năm, dân cư đông dần, các cụ bàn nhau lập một nơi thờ cho làng.
- Các cụ nhớ ở quê cũ làng thờ một vị tướng thời xưa, nên quyết định xin vị thần ấy về. Một đoàn đại diện được cử về quê, mang theo lễ vật và thư của làng mới.
- Ở đền gốc, làng cũ đón tiếp, làm lễ báo với thần. Đoàn được trao một ít tro hương, có khi kèm bản chép thần tích để làng mới biết thần là ai, thờ ngày nào.
- Đoàn rước tro hương về, làng mới làm lễ an vị trong ngôi miếu dựng tạm. Ngày ấy trở thành một mốc trong lịch sử làng, được nhắc lại mỗi dịp lễ.
- Nhiều năm sau, miếu được dựng lại khang trang hơn. Người làng kể cho con cháu về chuyến đi xin hương năm xưa, mỗi đời thêm bớt một chút, và câu chuyện thành "sự tích" của làng.
Ví dụ này cho thấy một điều: phần lớn chuyện "thần về làng" bắt nguồn từ những việc rất thật của con người, đi lại, di cư, nhớ quê. Phần kỳ lạ, nếu có, thường được thêm vào sau, khi câu chuyện đã qua nhiều lớp người kể.
Đọc thần tích để tìm câu chuyện của làng
Nếu làng bạn có thần tích, đó là nơi đầu tiên để tìm câu chuyện thần về làng. Nhiều bản thần tích ở Bắc Bộ được chép lại vào cùng một thời kỳ, có khuôn mẫu khá giống nhau: thần sinh ra kỳ lạ, giúp vua đánh giặc, qua làng, hoá, được phong. Vì vậy khi đọc, bạn nên chú ý những chi tiết riêng của làng mình như tên cánh đồng, tên bến sông, tên dòng họ được nhắc tới. Những chi tiết đó mới là phần độc đáo.
Thần tích viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, nhiều làng đã có bản dịch do người trong làng hoặc cán bộ văn hoá thực hiện. Khi dùng bản dịch, bạn nên hỏi ai dịch, dịch khi nào, và nếu có thể, đối chiếu với một người đọc được chữ Hán Nôm. Một chữ dịch sai có thể làm lệch cả câu chuyện.
Bên cạnh thần tích, lời kể của người già là nguồn quý không kém. Thần tích thường nói về thần; lời kể của các cụ lại nói về làng: ai đi xin hương, đi đường nào, ngôi miếu đầu tiên dựng ở đâu. Ghép hai nguồn ấy lại, bạn sẽ có một câu chuyện đầy đủ hơn bất kỳ nguồn nào đứng riêng.
Ghi lại chuyện thần về làng mình
Nếu bạn muốn giữ câu chuyện của làng trước khi những người kể chuyện cuối cùng ra đi, đây là những việc làm được ngay, không cần chuyên môn sâu.
- Hỏi các cụ cao tuổi trong làng, ghi âm hoặc ghi chép nguyên lời, ghi rõ ai kể, kể ngày nào.
- Hỏi cụ nghe chuyện từ ai, để biết câu chuyện đã qua mấy lớp người.
- Chụp ảnh thần tích, sắc phong (nếu làng cho phép) để lưu, không tự ý đem ra khỏi đình.
- Ghi lại những khác biệt giữa lời kể và văn bản, không sửa cho khớp.
- Nếu làng có đền gốc ở nơi khác, hỏi xem đền gốc kể về làng mình thế nào; đôi khi hai bên kể khác nhau, và chính chỗ khác ấy là tư liệu thú vị.
- Khi chia sẻ lên mạng, nêu rõ đây là lời kể của làng, không gán thêm những lời hứa linh ứng.
- Nếu làng đang tìm hiểu về bát hương, đồ thờ cho nơi thờ mới, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi bàn với các cụ trong làng trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều làng cùng thờ một vị thần?
Vì tín ngưỡng lan theo đường di cư, đường buôn bán, đường lính tráng và mối quan hệ giữa các làng. Mỗi làng thường có một câu chuyện riêng về việc thần đến với làng mình: thần đi qua, thần giúp làng, hay làng đi xin thần về.
Xin chân hương từ đền gốc là gì?
Đó là tục cử người lên nơi thờ gốc làm lễ xin một ít tro hương hoặc chân hương, đôi khi kèm bản sao thần tích hay bài vị, rồi rước về lập nơi thờ mới. Nghi thức cụ thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ làng.
Tục phân hương của người Hoa khác gì?
Về ý nghĩa, phân hương khá giống tục xin chân hương: miếu mới xin tro hương từ một miếu lớn có tiếng để coi như nhận phần linh khí của vị thần. Ở Việt Nam, tục này thấy rõ ở các miếu thờ Bà Thiên Hậu.
Chuyện kiệu rước thần không nhấc lên được có thật không?
Đây là một mô-típ quen thuộc trong truyện linh ứng của nhiều làng, được kể như dấu hiệu thần chọn đất. Nên kể như lời truyền của làng, không khẳng định cũng không chế giễu, và nói rõ nó xuất hiện ở rất nhiều nơi.
Làm sao biết làng mình thờ thần từ đâu?
Bạn có thể đọc thần tích của làng nếu còn, hỏi người giữ đình và các cụ cao tuổi, rồi tìm hiểu xem vị thần ấy có nơi thờ gốc ở đâu. Đối chiếu lời kể của làng mình với lời kể ở đền gốc thường cho nhiều phát hiện.
Ghi chép lời kể của người già cần lưu ý gì?
Hãy xin phép trước khi ghi âm, ghi rõ ai kể, ngày nào, nghe từ ai. Giữ nguyên lời, kể cả khi khác với sách, và không tự thêm chi tiết. Một bản ghi trung thực có giá trị hơn một câu chuyện được sửa cho hay.