Phần lớn ảnh và video "hiện tượng lạ" chụp ở đền chùa có lời giải thông thường: bụi và côn trùng gần ống kính, phản xạ ánh sáng, thời gian phơi sáng dài, phần mềm điện thoại tự xử lý ảnh, hoặc đơn giản là mắt người tự nhìn ra khuôn mặt trong vết loang. Một số khác là ảnh ghép, video dàn dựng hoặc ảnh cũ được gán cho nơi mới.
Bài này giúp bạn tự kiểm một tấm ảnh, một đoạn video trước khi tin hay chia sẻ. Mục đích không phải để phủ nhận cảm xúc của người đã chụp, vì đứng trong không gian đền chùa lúc chiều tối, ai cũng dễ thấy rợn. Mục đích là tránh để một hiện tượng quang học bình thường biến thành "bằng chứng", rồi kéo theo đám đông tò mò làm phiền một di tích đang có người trông coi, đang có cộng đồng thờ phụng.
Những "hiện tượng lạ" hay gặp và lời giải thường gặp
Quả cầu sáng lơ lửng. Trong nhiếp ảnh, hiện tượng này gắn với bụi, hơi nước, phấn hoa, côn trùng nhỏ bay rất gần ống kính, được đèn flash hoặc nguồn sáng mạnh chiếu vào nên hiện thành đốm tròn mờ. Không gian đền chùa có nhiều khói hương, bụi gỗ, đúng là điều kiện để đốm sáng xuất hiện dày.
Bóng trắng mờ như người. Ảnh chụp với tốc độ chậm trong chỗ tối sẽ ghi lại người đi ngang thành một vệt mờ, nửa trong suốt. Điện thoại ở chế độ chụp đêm thường ghép nhiều khung hình liên tiếp, nên một người cử động có thể hiện ra như bóng mờ.
Khuôn mặt trên tường, trên mây, trên gỗ. Mắt và não người rất nhạy với hình khuôn mặt, đến mức tự nhìn ra mặt trong vết ố, thớ gỗ, đám mây. Giới tâm lý học gọi đây là hiện tượng pareidolia. Bức tường cũ loang lổ của đình chùa là nơi hiện tượng này dễ xảy ra nhất.
Vệt sáng, quầng màu quanh tượng. Ánh sáng chiếu thẳng vào ống kính tạo ra loé sáng, thường có hình tròn, lục giác hoặc vệt dài, theo cấu tạo của thấu kính. Khói hương trước ban thờ còn làm ánh sáng toả thành quầng.
Video có tiếng lạ. Micro điện thoại thu cả gió, tiếng côn trùng, tiếng mái tôn co giãn, tiếng người ở xa. Khi xem lại trong im lặng, những âm thanh ấy dễ được nghe thành tiếng nói. Video bị cắt ghép, thêm tiếng sau cũng rất phổ biến.
Đồ vật tự chuyển động. Gió lùa qua cửa, bàn thờ hơi nghiêng, sợi chỉ, nam châm, hoặc đơn giản là cảnh dựng. Nếu video chỉ có một góc máy, không có cảnh trước và sau, thì khó dùng nó làm bằng chứng cho bất cứ điều gì.
Kiểm một tấm ảnh lạ theo từng bước
Bạn không cần phần mềm chuyên dụng. Phần lớn các bước dưới đây làm được bằng điện thoại và công cụ tìm kiếm thông thường:
- Tìm kiếm ngược hình ảnh. Tải ảnh lên công cụ tìm kiếm bằng hình ảnh để xem nó đã xuất hiện ở đâu, từ bao giờ. Rất nhiều ảnh "mới chụp tuần này" hoá ra đã lưu hành nhiều năm, thậm chí chụp ở nước khác.
- Xem thông tin đi kèm tệp ảnh nếu có tệp gốc. Thông tin này thường ghi ngày chụp, loại máy, tốc độ màn trập. Tốc độ chậm, độ nhạy sáng cao gợi ý ngay lời giải cho bóng mờ. Ảnh đã qua mạng xã hội thường mất phần thông tin này.
- Phóng to vùng "lạ". Các đường viền bất thường, độ nét khác hẳn phần còn lại, bóng đổ sai hướng ánh sáng là dấu hiệu ghép ảnh.
- Hỏi người chụp ảnh gốc: chụp lúc mấy giờ, có bật đèn không, có chụp liên tiếp không. Khung hình ngay trước và sau thường cho lời giải rõ nhất.
- Nếu có thể, đến chỗ ấy chụp lại ở cùng giờ, cùng góc. Rất nhiều "khuôn mặt trên tường" hiện lại y nguyên, vì nó là vết ố có thật trên tường.
- Cuối cùng, tự hỏi: nếu ảnh này chụp ở một nhà kho thay vì một ngôi đền, mình có thấy nó lạ không? Câu hỏi ấy giúp tách bối cảnh ra khỏi hình ảnh.
Video "hiện tượng lạ": dàn dựng và cắt ghép
Video khó kiểm hơn ảnh vì có thêm âm thanh và chuyển động, nhưng cũng để lại nhiều dấu vết hơn. Dấu hiệu đầu tiên là góc quay quá "đúng lúc": máy quay đang chĩa đúng chỗ, giữ đúng khung hình đúng giây hiện tượng xảy ra, rồi lập tức rung lắc như người quay hoảng sợ. Cảnh quay tự nhiên hiếm khi khéo như vậy.
Dấu hiệu thứ hai là video bị cắt rất ngắn. Một đoạn vài giây không có trước, không có sau thì người xem không biết điều gì đã xảy ra ngoài khung hình. Hãy tìm xem có bản dài hơn không, có người khác cùng có mặt quay từ góc khác không. Nếu không có, câu chuyện chỉ dựa vào lời của một người duy nhất.
Dấu hiệu thứ ba là phần âm thanh và chữ chạy được thêm vào để dẫn dắt người xem. Thử tắt tiếng xem lại, bỏ qua dòng chữ "nhìn kỹ góc trái", bạn sẽ thấy nhiều cảnh trở nên bình thường. Không ít video được làm lại từ cảnh quay cũ, lồng thêm nhạc rùng rợn và một câu chuyện mới, rồi gắn tên một ngôi đền có thật để tăng độ tin.
Video dựng bằng công cụ tạo hình ảnh tự động cũng đang xuất hiện ngày một nhiều. Dấu hiệu thường thấy là chi tiết kiến trúc không khớp với di tích thật: mái đao sai kiểu vùng miền, hoành phi câu đối có nét chữ vô nghĩa, bàn tay người có số ngón lạ. Đối chiếu với ảnh chụp chính thức của di tích là cách kiểm nhanh.
Đối chiếu nhanh: hiện tượng, lời giải thường gặp, cách kiểm
Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp nhất, để bạn tra nhanh khi gặp một tấm ảnh hay đoạn video đang lan truyền:
| Hiện tượng trong ảnh, video | Lời giải thường gặp | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Đốm tròn sáng lơ lửng | Bụi, khói hương, côn trùng gần ống kính bắt sáng | Chụp lại cùng chỗ có và không bật đèn |
| Bóng người trong suốt | Phơi sáng lâu, chế độ chụp đêm ghép nhiều khung | Xem tốc độ màn trập, hỏi người có mặt |
| Khuôn mặt trên tường, gỗ | Hiện tượng mắt người tự thấy mặt trong vết loang | Chụp lại ở góc khác, ánh sáng khác |
| Quầng sáng quanh ban thờ | Loé sáng ống kính, khói toả ánh đèn | Xem vị trí nguồn sáng so với máy |
| Tiếng nói trong video | Gió, côn trùng, người ở xa, tiếng ghép thêm | Nghe bản không nhạc nền, tìm bản dài |
| Ảnh "mới chụp" quá đẹp | Ảnh cũ dùng lại, ảnh ghép, ảnh tạo tự động | Tìm kiếm ngược, soi chi tiết kiến trúc |
Bảng này không bao trùm mọi trường hợp, và không phải tấm ảnh nào cũng giải thích được ngay. Khi chưa giải thích được, cách nói trung thực nhất là "chưa rõ nguyên nhân", thay vì vội gọi đó là bằng chứng của điều gì.
Vì sao ảnh lạ ở nơi thờ tự dễ được tin
Không gian đền chùa được xây dựng để gợi cảm giác trang nghiêm: ánh sáng dịu, mùi hương, những mảng tối trong hậu cung, tượng thờ nhìn từ dưới lên. Đứng trong đó, cảm xúc của con người đã sẵn ở trạng thái nhạy cảm. Một đốm sáng chụp ở bãi đỗ xe chẳng ai để ý, nhưng cùng đốm sáng ấy trước ban thờ thì lập tức mang ý nghĩa.
Thêm vào đó, nhiều di tích đã có sẵn lớp truyền thuyết. Người xem biết đền này thờ một vị tướng, chùa kia gắn với một giấc mộng của nhà vua, nên dễ nối tấm ảnh lạ vào câu chuyện cũ. Tấm ảnh như được "xác nhận" bởi truyền thuyết, và truyền thuyết như được "chứng minh" bởi tấm ảnh. Hai thứ dựa vào nhau, nhưng thực ra không cái nào là bằng chứng cho cái nào.
Hiểu cơ chế này giúp bạn tôn trọng cảm xúc của người chụp, đồng thời giữ được sự tỉnh táo. Người chụp không nhất thiết nói dối, họ đã thật sự cảm thấy điều gì đó. Nhưng cảm giác thật không đồng nghĩa với hiện tượng có thật theo nghĩa họ hiểu.
Người làm nghề ảnh nói gì về "ảnh ma"
Những người chụp ảnh di tích lâu năm, từ nhiếp ảnh gia kiến trúc đến người làm hồ sơ bảo tàng, thường quen với các đốm sáng, bóng mờ, quầng màu đến mức không còn để ý. Với họ, đó là lỗi kỹ thuật phải xử lý: lau ống kính, đổi góc tránh nguồn sáng, dùng chân máy thay vì tăng độ nhạy, chờ khói hương tan bớt rồi mới bấm máy. Một bức ảnh hồ sơ di tích có quầng sáng giữa ban thờ thường bị loại vì không đạt chuẩn, không ai coi đó là điều kỳ lạ.
Kinh nghiệm này cho thấy một điều đơn giản: cùng một hiện tượng, người có hiểu biết về thiết bị nhìn thấy lỗi, người không quen thiết bị nhìn thấy điều huyền bí. Bạn không cần trở thành thợ ảnh, nhưng biết vài nguyên lý cơ bản về ánh sáng, ống kính và phần mềm xử lý ảnh trên điện thoại sẽ giúp bạn bình tĩnh hơn khi xem một tấm ảnh lạ. Nếu quen một người chụp ảnh chuyên nghiệp, gửi họ tấm ảnh và hỏi ý kiến cũng là cách kiểm chứng nhanh, thường chỉ mất vài phút để có lời giải hợp lý.
Chia sẻ thế nào cho có trách nhiệm
Nếu bạn vẫn muốn chia sẻ một tấm ảnh lạ, hãy kèm thông tin bạn biết: ai chụp, chụp khi nào, bạn đã kiểm những gì, lời giải nào có khả năng nhất. Một dòng như "nhiều khả năng là bụi khói hương bắt đèn flash" không làm bài đăng kém thú vị, mà giúp người đọc tự suy nghĩ.
Tránh gắn tên cụ thể của một ngôi đền nhỏ, một ngôi chùa làng vào ảnh lạ khi chưa rõ nguồn. Một ngôi đền bị đồn "có ma" có thể phải đối mặt với người kéo đến ban đêm, quay phim trong khu vực cấm, xê dịch đồ thờ để "thử". Người chịu phiền là thủ từ, nhà sư và dân làng, những người không hề tham gia câu chuyện.
Với trẻ em, những tấm ảnh lạ có thể gây sợ hãi thật. Nếu con bạn thấy và hỏi, bạn ngồi với con xem lại tấm ảnh, chỉ ra đốm bụi, bóng người đi qua, vết ố trên tường. Dạy trẻ cách nhìn kỹ một tấm ảnh là kỹ năng dùng được suốt đời, không chỉ với chuyện đền chùa.
Câu hỏi thường gặp
Có phải mọi ảnh lạ ở đền chùa đều giải thích được không?
Không phải tấm nào cũng giải thích ngay được, nhất là khi chỉ có ảnh đã qua mạng xã hội, mất thông tin gốc. Khi chưa đủ dữ liệu, cách nói trung thực là chưa rõ nguyên nhân. Điều đó khác với việc coi tấm ảnh là bằng chứng của một hiện tượng siêu nhiên.
Chụp ảnh trong đền chùa có được không?
Mỗi nơi có quy định riêng. Nhiều nơi cho chụp ở sân, ngoại thất nhưng không cho chụp trong hậu cung hoặc khi đang hành lễ. Bạn nên xem bảng nội quy, hỏi người trông coi, không dùng đèn flash chĩa thẳng vào ban thờ và không chụp người đang khấn vái khi chưa xin phép.
Tại sao điện thoại hay tạo ra bóng mờ khi chụp tối?
Chế độ chụp đêm của điện thoại thường ghép nhiều khung hình liên tiếp để có ảnh sáng hơn. Nếu trong lúc ấy có người hoặc vật chuyển động, phần mềm ghép không khớp và để lại hình mờ, nửa trong suốt. Đây là đặc điểm kỹ thuật, không liên quan đến địa điểm chụp.
Làm sao biết một video có bị dựng bằng công cụ tạo hình tự động?
Bạn có thể soi những chỗ khó vẽ đúng: bàn tay, chữ trên hoành phi, chi tiết mái, hoa văn lặp lại. Đối chiếu với ảnh chụp di tích từ nguồn chính thức. Nếu kiến trúc lệch so với thực tế hoặc chữ là những nét vô nghĩa, khả năng cao video được tạo tự động.
Có nên đến tận nơi để kiểm chứng một video lạ không?
Nếu đến, hãy đi vào giờ di tích mở cửa, xin phép người trông coi và cư xử như một người khách. Không nên đến lúc nửa đêm, không vào khu vực cấm, không quay phim làm phiền người hành lễ. Mục đích kiểm chứng không biện minh cho việc làm phiền nơi thờ tự.
Kể cho trẻ về ảnh ma trên mạng thế nào?
Bạn có thể ngồi cùng con xem lại tấm ảnh, đặt câu hỏi như: đèn ở đâu, có ai đi qua không, chỗ này có vết bẩn không. Khi tự tìm ra lời giải, trẻ bớt sợ hơn so với khi chỉ nghe người lớn nói không có gì. Tránh cho trẻ xem một mình các video doạ dẫm.