Vũ trung tùy bút là tập tùy bút của Phạm Đình Hổ, còn Tang thương ngẫu lục là tập ghi chép do Phạm Đình Hổ viết chung với bạn là Nguyễn Án; cả hai ra đời khoảng đầu thế kỷ XIX, ghi lại phong tục, lễ nghi, danh thắng, nhân vật và chuyện lạ của đất Bắc trong buổi cuối Lê – Trịnh chuyển sang thời Nguyễn. Đây là hai nguồn hay được dẫn khi người ta muốn biết Thăng Long và các vùng quanh đó trông như thế nào vào thế kỷ XVIII.
Với người tìm hiểu chuyện di tích, hai sách có ích theo cách riêng: chúng không kể truyền thuyết dài như Lĩnh Nam chích quái, mà ghi lại những gì một người có học nhìn thấy và nghe kể ở đền chùa, phủ chúa, phố phường, quê nhà. Bài này giới thiệu tác giả, nội dung, sự khác nhau giữa hai sách, và cách đọc tùy bút như tư liệu mà không quên rằng đó là cái nhìn của một cá nhân.
Phạm Đình Hổ là ai
Phạm Đình Hổ là người làng Đan Loan, xứ Hải Dương xưa, nay thuộc thành phố Hải Phòng, sống vào khoảng cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX. Ông học rộng nhưng lận đận thi cử dưới thời Lê, trải qua thời Tây Sơn, rồi dưới triều Minh Mạng được mời ra làm quan, từng giữ chức ở Quốc Tử Giám. Dân gian quen gọi ông là Chiêu Hổ, cái tên gắn với những giai thoại thơ đối đáp với Hồ Xuân Hương mà giới nghiên cứu còn bàn về mức xác thực.
Ông viết nhiều sách về địa lý, lễ nghi, văn chương, nhưng hai tập ghi chép được người đời sau đọc nhiều nhất chính là Vũ trung tùy bút và Tang thương ngẫu lục. Cả hai đều thuộc loại văn xuôi tự do, không theo cốt truyện, mỗi mục là một đề tài: một phong tục, một nơi chốn, một nhân vật, một chuyện nghe kể.
Hiểu hoàn cảnh của ông giúp đọc sách đúng. Phạm Đình Hổ sống qua cảnh triều Lê – phủ Trịnh sụp đổ, chiến tranh, đổi triều. Ông nhìn những thay đổi ấy bằng con mắt của một nho sĩ tiếc thời cũ, nên nhiều trang có giọng hoài niệm, có khi chê trách phong tục mới. Đó là quan điểm cá nhân đáng tham khảo, không phải đánh giá trung lập.
Vũ trung tùy bút: những gì một người ngồi trong mưa ghi lại
Tên sách. Vũ trung tùy bút nghĩa là "tùy bút viết trong mưa", gợi hình ảnh người viết ngồi trong những ngày mưa dầm mà ghi lại điều mình nhớ, mình nghĩ. Tên sách nói luôn tính chất: không hệ thống, theo cảm hứng, mỗi mục một chuyện.
Phong tục và lễ nghi. Phần lớn sách bàn về lễ nghi, cách ăn mặc, cách xưng hô, tục cưới hỏi, tang ma, thú uống trà, chơi hoa, và so sánh cái cũ với cái mới. Đây là nguồn quý cho ai muốn biết các tập tục ở đồng bằng Bắc Bộ đã thay đổi thế nào từ thế kỷ XVIII.
Danh thắng và nơi chốn. Một số mục tả cảnh đẹp, đền chùa, núi sông mà tác giả đã đến hoặc nghe kể, kèm những giai thoại gắn với nơi ấy. Những ghi chép này cho biết vào thời tác giả, một nơi chốn được người có học nhìn nhận và kể về như thế nào.
Chuyện lạ. Sách có những mục chép chuyện lạ nghe được: hiện tượng thiên nhiên khác thường, chuyện thần linh, chuyện người có tài lạ. Tác giả thường giữ khoảng cách, ghi lại "người ta kể", có khi thêm nhận xét hoài nghi. Thái độ ấy là một bài học tốt cho người kể chuyện di tích hôm nay.
Tang thương ngẫu lục: hai người viết về một thời đổi thay
Tang thương ngẫu lục là sách do hai người cùng viết: Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án, người xứ Kinh Bắc, bạn văn của ông. Mỗi mục thường ghi rõ của ai viết, nên người đọc biết đang nghe giọng của người nào. Tên sách lấy ý từ thành ngữ "bãi bể nương dâu", chỉ cảnh đời đổi thay; "ngẫu lục" là ghi chép ngẫu nhiên.
Nội dung sách nghiêng về nhân vật và sự việc cuối Lê – Trịnh: người trong phủ chúa, quan lại, danh nho, người có tài, người có số phận kỳ lạ, và những nơi chốn gắn với họ như dinh thự, đền chùa, vườn cảnh. Bên cạnh đó là một số chuyện lạ, chuyện thần linh nghe kể. Nhiều giai thoại về cung phủ thời Trịnh mà người đời sau hay kể lại có nguồn từ sách này hoặc từ các sách cùng loại.
Vì hai tác giả đều sống gần thời các sự việc, sách có giá trị như lời của người chứng kiến hoặc người nghe kể trực tiếp. Nhưng cũng vì vậy, sách mang nhiều cảm xúc và định kiến của thời cuộc. Khi dùng một giai thoại trong Tang thương ngẫu lục để kể về một di tích, bạn nên ghi "theo Tang thương ngẫu lục" và nhớ rằng giai thoại ấy chưa chắc đã được sử triều đình xác nhận.
Hai sách khác nhau ở đâu
Hai sách hay được in chung hoặc nhắc liền nhau, nhưng tính chất không giống hệt. Bảng dưới giúp bạn biết nên mở sách nào trước tuỳ câu hỏi của mình.
| Tiêu chí | Vũ trung tùy bút | Tang thương ngẫu lục |
|---|---|---|
| Người viết | Phạm Đình Hổ | Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án |
| Trọng tâm | Phong tục, lễ nghi, đời sống, danh thắng | Nhân vật, sự việc cuối Lê – Trịnh, giai thoại |
| Giọng văn | Nghị luận, so sánh xưa và nay | Kể chuyện, ghi chép giai thoại |
| Chuyện lạ | Có, thường kèm nhận xét hoài nghi | Có, xen giữa các chuyện về người |
| Hữu ích cho | Người tìm hiểu tập tục, nghi lễ, cảnh quan xưa | Người tìm hiểu giai thoại gắn với phủ đệ, đền chùa, nhân vật |
| Cần dè dặt | Quan điểm bảo thủ của tác giả về phong tục mới | Giai thoại chưa đối chiếu với sử |
Nếu bạn là hướng dẫn viên ở Hà Nội hoặc vùng Hải Phòng, Bắc Ninh, đọc cả hai sách sẽ cho bạn nhiều chi tiết sinh động để kể, miễn là luôn nêu nguồn.
Những loại chuyện về nơi chốn có thể tìm trong hai sách
Không cần đọc liền một mạch, bạn có thể tìm theo loại nơi chốn mình quan tâm. Các nhóm dưới đây là cách sắp xếp gợi ý, không phải mục lục của sách.
- Kinh thành Thăng Long thời Lê – Trịnh: phủ chúa, các vườn cảnh, phố phường, cảnh sinh hoạt trong kinh thành trước khi đổi thay.
- Đền chùa và danh thắng: những nơi tác giả ghé thăm hoặc nghe kể, cùng giai thoại về người dựng, người tu, người đề vịnh.
- Quê nhà xứ Đông: làng xóm, đất đai, phong tục ở vùng Hải Dương xưa, nay thuộc Hải Phòng, nơi Phạm Đình Hổ lớn lên.
- Xứ Kinh Bắc: qua phần viết của Nguyễn Án, những chuyện về vùng Bắc Ninh ngày nay.
- Chuyện người có số phận kỳ lạ: cung nữ, quan lại, người tài trong thời loạn, nhiều chuyện gắn với một nơi chốn cụ thể.
- Hiện tượng thiên nhiên và chuyện thần linh: những điều lạ nghe kể, thường được tác giả ghi kèm thái độ dè dặt.
Khi tìm được một mục gắn với di tích bạn quan tâm, hãy đọc cả mục trước và sau nó; tùy bút hay nối ý giữa các mục, đọc riêng một đoạn dễ hiểu sai.
Đọc tùy bút như tư liệu di tích: được gì và cần cẩn thận gì
Được một người chứng kiến. Tùy bút cho bạn tiếng nói của một người đã sống, đã đi qua những nơi chốn ấy. Khi sách tả một ngôi đền, một khu vườn, một phiên chợ, đó là hình ảnh do người đương thời ghi lại, quý hơn mọi mô tả dựng lại về sau.
Được dấu vết của những thứ đã mất. Nhiều công trình trong kinh thành xưa đã không còn. Đọc sách, bạn biết chúng từng ở đâu, trông ra sao, gắn với chuyện gì. Với người thuyết minh, đó là chất liệu để kể "nơi này xưa kia từng có…" một cách có căn cứ.
Cẩn thận với trí nhớ. Tùy bút thường viết sau sự việc nhiều năm, dựa vào trí nhớ. Tên người, năm tháng, thứ tự sự việc có thể sai lệch. Gặp một mốc thời gian quan trọng, hãy đối chiếu với sử triều đình hoặc văn bia.
Cẩn thận với cảm xúc. Người viết tiếc thời cũ, có khi chê bai người cùng thời. Khi một giai thoại trong sách khen hay chê một nhân vật gắn với di tích, bạn nên kể kèm lời nhắc rằng đó là nhận xét của tác giả, để người nghe tự đánh giá.
Cẩn thận với chuyện lạ. Phạm Đình Hổ thường tự giữ khoảng cách với chuyện lạ. Người kể lại hôm nay càng nên giữ khoảng cách ấy, đừng vô tình biến một dòng "người ta kể" thành một lời khẳng định về sự linh ứng của một nơi thờ.
Bắt đầu đọc cho người mới
Hai sách viết theo lối tùy bút nên không khó đọc như sách khảo cứu, nhưng vẫn có nhiều điển cố và tên chức tước cũ. Mấy bước sau giúp bạn vào sách nhẹ nhàng.
- Chọn bản dịch tiếng Việt có chú thích kỹ về chức tước, địa danh, điển cố; hai sách đã được dịch từ giữa thế kỷ XX và in lại nhiều lần.
- Đọc Vũ trung tùy bút trước, bắt đầu từ những mục về phong tục mà bạn đã quen như uống trà, chơi hoa, cưới hỏi.
- Sau đó đọc Tang thương ngẫu lục, chú ý tên người viết ở mỗi mục để phân biệt giọng của hai tác giả.
- Ghi lại các địa danh, tra tên hiện nay; nhiều nơi trong kinh thành xưa nay đã thành phố phường với tên khác.
- Khi gặp một giai thoại thú vị về di tích, tìm thêm một nguồn khác như sử triều đình, văn bia hay lời kể địa phương để đối chiếu trước khi dùng.
- Lập một cuốn sổ nhỏ theo nơi chốn: mỗi trang một di tích, ghi những gì hai sách nói về nơi ấy, kèm số trang. Sau vài tuần, bạn sẽ có một tập tư liệu riêng rất tiện khi đi thăm hay khi viết.
Đọc chậm là cách đọc hợp với tùy bút. Mỗi ngày vài mục, nghĩ xem phong tục hay nơi chốn được tả còn lại gì hôm nay, sẽ có ích hơn đọc vội cả cuốn. Những trang tưởng như vụn vặt về một chén trà hay một khu vườn nhiều khi lại cho chất liệu kể chuyện sống động nhất khi bạn đứng trước di tích.
Câu hỏi thường gặp
Vũ trung tùy bút có phải là sách lịch sử không?
Không. Đây là tùy bút, ghi chép tự do của một cá nhân về phong tục, lễ nghi, nơi chốn và những điều nghe thấy. Sách có giá trị tư liệu cao về đời sống thế kỷ XVIII, nhưng là cái nhìn của một nho sĩ với quan điểm riêng, nên cần đối chiếu khi dùng làm căn cứ.
Nguyễn Án là ai?
Nguyễn Án là người xứ Kinh Bắc, bạn văn của Phạm Đình Hổ và là đồng tác giả Tang thương ngẫu lục. Ông cũng là nho sĩ sống qua thời cuối Lê, Tây Sơn và đầu Nguyễn. Trong sách, các mục do ông viết thường được ghi rõ để phân biệt với phần của Phạm Đình Hổ.
Chiêu Hổ có thật sự đối đáp thơ với Hồ Xuân Hương không?
Đây là giai thoại lưu truyền rộng nhưng chưa được xác minh đầy đủ; giới nghiên cứu còn bàn về việc những bài thơ đối đáp ấy của ai. Khi kể, bạn nên nói đây là giai thoại dân gian về hai nhân vật có thật, không khẳng định như sự kiện.
Đọc hai sách có giúp gì khi đi thăm phố cổ Hà Nội không?
Có. Hai sách cho biết nhiều chi tiết về kinh thành Thăng Long cuối thế kỷ XVIII, từ phủ chúa đến sinh hoạt phố phường. Đặt cạnh di tích hôm nay, bạn sẽ thấy những lớp đổi thay của thành phố. Chỉ cần nhớ rằng nhiều công trình được nhắc trong sách đã không còn.
Có nên trích dài từ hai sách khi viết bài không?
Nên trích ngắn và nêu rõ bản dịch, vì câu chữ là của dịch giả. Với bài viết phổ thông, tóm ý bằng lời mình kèm ghi nguồn là cách an toàn và tôn trọng người dịch. Nếu cần trích nguyên văn chữ Hán, nên nhờ người đọc được Hán văn đối chiếu bản gốc.
Hai sách có nhiều chuyện ma quỷ không?
Có một số chuyện lạ và chuyện thần linh, nhưng không phải nội dung chính. Phạm Đình Hổ thường ghi lại với thái độ dè dặt, nói rõ là nghe kể. Nếu bạn tìm sách chuyên về chuyện lạ thì Lan Trì kiến văn lục hoặc các tập truyện truyền kỳ có nhiều hơn.