Lương Thế Vinh (1441 – cuối thế kỷ XV), người làng Cao Hương thuộc vùng Vụ Bản, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi năm 1463 đời vua Lê Thánh Tông, và được dân gian gọi là Trạng Lường vì nổi tiếng giỏi tính toán, đo lường. Quanh ông có cả một kho giai thoại: lấy quả bưởi dưới hố, cân con voi bằng thuyền, đo bề dày một tờ giấy, đối đáp với sứ thần.
Phần lớn những chuyện ấy không có trong chính sử mà sống trong lời kể và các tập giai thoại về sau. Bài này kể lại các giai thoại tiêu biểu, gắn với quê Cao Hương nơi có đền thờ ông, nói rõ chuyện nào có mô-típ chung với truyện ở nơi khác, và vì sao dân gian lại đặt những câu chuyện về trí thông minh vào một ông Trạng.
Phần sử: ông Trạng làng Cao Hương
Những gì sử cũ và văn bia khoa cử cho biết về Lương Thế Vinh khá ngắn gọn: ông người làng Cao Hương, huyện Thiên Bản xưa, đỗ đầu khoa thi năm 1463 khi còn trẻ, làm quan trong Hàn lâm viện thời Lê Thánh Tông, được giao soạn thảo nhiều văn thư của triều đình. Tên ông được khắc trên bia tiến sĩ ở Văn Miếu.
Gắn với tên ông có một số tác phẩm, nổi tiếng nhất là Đại thành toán pháp, sách dạy tính toán. Giới nghiên cứu lưu ý rằng văn bản sách hiện còn có thể đã được người đời sau bổ sung, chỉnh lý; việc xác định phần nào chắc chắn của Lương Thế Vinh là câu hỏi chuyên môn. Ông cũng được truyền thống gắn với một số sách về nghi lễ nhà chùa và về nghệ thuật sân khấu dân gian; các ghi nhận này cũng cần được đọc với sự thận trọng tương tự.
Quê Cao Hương nằm trong vùng đất Vụ Bản, nơi có nhiều di tích lớn của tín ngưỡng dân gian như quần thể Phủ Dầy. Ở làng, đền thờ Trạng Lường là nơi dân làng giữ ký ức về ông và là điểm mà các giai thoại được kể lại nhiều nhất, đặc biệt vào dịp làng tổ chức lễ tưởng niệm.
Khoảng cách giữa một tiểu sử ngắn và một kho giai thoại dày là đặc điểm chung của nhiều ông Trạng Việt Nam. Hiểu điều đó, bạn sẽ đọc các chuyện dưới đây đúng tinh thần: chúng là cách dân gian vẽ chân dung một người thông minh, không phải biên bản.
Lấy quả bưởi dưới hố: giai thoại tuổi thơ
Chuyện kể. Truyện kể rằng thuở nhỏ, Lương Thế Vinh cùng bạn chăn trâu chơi đá bưởi. Quả bưởi lăn xuống một cái hố sâu và hẹp, không ai thò tay lấy được. Cậu bé bảo các bạn đi múc nước đổ vào hố; nước dâng lên, quả bưởi nổi lên miệng hố và được lấy ra dễ dàng.
Ý nghĩa. Câu chuyện minh hoạ một ý rất gần với hiện tượng nổi trong vật lý: vật nhẹ hơn nước sẽ nổi lên. Dân gian không nói về lực đẩy, nhưng câu chuyện được kể để khen một đứa trẻ biết dùng cái có sẵn để giải quyết việc khó.
Nguồn. Đây là giai thoại truyền miệng và được in trong nhiều sách kể chuyện danh nhân cho thiếu nhi. Không có trong chính sử. Mô-típ đổ nước lấy vật nổi cũng xuất hiện ở truyện của vài nền văn hoá khác, gán cho những đứa trẻ thông minh khác nhau.
Kể cho trẻ. Đây là giai thoại dễ kể nhất cho trẻ nhỏ. Có thể làm thử với một quả bóng nhựa và chậu nước để các em thấy tận mắt, rồi hỏi vì sao nó nổi lên. Câu chuyện vừa là chuyện danh nhân vừa là một bài học khoa học đơn giản.
Cân voi bằng thuyền: một mô-típ đi qua nhiều nền văn hoá
Giai thoại nổi tiếng nhất về Trạng Lường là chuyện cân voi. Tương truyền có sứ thần phương Bắc sang, thách triều đình cân được con voi to. Không cái cân nào đủ sức. Lương Thế Vinh cho dắt voi xuống một chiếc thuyền, đánh dấu mực nước ngập ở mạn thuyền, rồi dắt voi lên, chất đá vào thuyền cho đến khi nước ngập đúng vạch cũ. Cân từng phần đá rồi cộng lại là ra cân nặng của con voi.
Đây là lời giải đúng về nguyên lý: thuyền chìm đến cùng một vạch nghĩa là trọng lượng trong thuyền bằng nhau. Điều thú vị là chuyện cân voi bằng thuyền cũng có trong văn hoá Trung Hoa, gán cho Tào Xung, con của Tào Tháo, được ghi trong sách sử thời Tam Quốc. Mô-típ ấy rất có thể đã đi vào Việt Nam qua sách vở rồi được dân gian gắn với ông Trạng giỏi tính toán nhất của mình.
Chỉ ra điều này không làm giảm giá trị giai thoại. Truyện dân gian khắp thế giới thường mượn khung của nhau; điều đáng chú ý là người Việt chọn đặt câu chuyện thông minh nhất vào Lương Thế Vinh, chứ không vào một nhân vật nào khác. Đó là lời khen tặng của dân gian dành cho ông.
Khi kể, nên nói rõ: "chuyện cân voi cũng có trong truyện Trung Hoa, dân gian ta kể về Trạng Lường". Người nghe thường thích thú với chi tiết ấy hơn là thấy mất mát. Với học sinh, đây là cơ hội tốt để nói về cách truyện dân gian lan truyền qua biên giới.
Những giai thoại khác về Trạng Lường
Ngoài hai chuyện trên, dân gian còn kể nhiều giai thoại khác về trí thông minh và tính hài hước của Lương Thế Vinh. Dưới đây là những chuyện hay gặp, với lưu ý về nguồn.
- Đo bề dày tờ giấy. Sứ thần thách đo bề dày một tờ giấy. Ông lấy cả một tập giấy nhiều tờ, đo bề dày cả tập rồi chia cho số tờ. Đây là cách đo gián tiếp vẫn được dạy trong vật lý phổ thông. Nguồn: giai thoại truyền miệng.
- Đối đáp với sứ thần. Nhiều câu chuyện kể ông dùng tài ứng đối để giữ thể diện cho triều đình. Các câu đối, câu thơ trong những chuyện này thường có nhiều dị bản và không rõ gốc; khi kể nên tóm ý, không trích như văn bản chắc chắn.
- Chuyện với nhà sư. Có giai thoại kể ông trêu đùa, đối đáp với các nhà sư, gắn với việc truyền thống cho ông là người soạn một bộ sách về nghi lễ nhà chùa. Các chuyện này thiên về hài hước dân gian, nên kể nhẹ nhàng, tôn trọng.
- Ông Trạng mê sân khấu dân gian. Truyền thống gắn ông với việc ghi chép, chỉnh lý nghệ thuật sân khấu dân gian. Giai thoại kể ông vui tính, gần gũi với phường chèo, phường hát trong làng.
- Dạy dân cách tính ruộng. Dân gian kể ông dạy người làng cách đo ruộng, tính thóc lúa. Chuyện này gắn với hình ảnh Đại thành toán pháp như cuốn sách dạy tính cho người bình thường.
Nhìn chung, giai thoại về Trạng Lường có một màu sắc riêng so với nhiều ông Trạng khác: ít phép lạ, nhiều trí khôn và tính hài hước. Ông không được kể là có thần thông mà là người biết dùng đầu óc. Đó là một hình mẫu đáng quý khi kể cho trẻ em.
Đằng sau mỗi giai thoại là một nguyên lý
Điều làm giai thoại Trạng Lường khác nhiều chuyện danh nhân là chúng thường chứa một lời giải dùng được thật. Bảng dưới đặt mỗi chuyện cạnh nguyên lý mà ngày nay học sinh học ở trường, để thầy cô và phụ huynh dùng khi kể.
| Giai thoại | Lời giải trong chuyện | Nguyên lý tương ứng | Gợi ý khi kể cho học sinh |
|---|---|---|---|
| Lấy quả bưởi dưới hố | Đổ nước cho bưởi nổi lên | Vật nhẹ hơn nước bị đẩy lên mặt nước | Làm thử với bóng nhựa và chậu nước |
| Cân voi bằng thuyền | Đánh dấu mực nước, thay voi bằng đá | Cùng mức chìm thì cùng trọng lượng; thay thế tương đương | Dùng hộp nhựa nổi trong chậu và các viên sỏi |
| Đo bề dày tờ giấy | Đo cả tập rồi chia số tờ | Đo gián tiếp, giảm sai số khi đại lượng quá nhỏ | Cho học sinh đo bề dày một trang sách giáo khoa |
| Dạy dân tính ruộng | Chia thửa ruộng thành hình dễ tính | Tính diện tích bằng cách chia hình phức tạp thành hình đơn giản | Vẽ một thửa ruộng méo trên giấy kẻ ô rồi chia nhỏ |
Dùng bảng này, một buổi kể chuyện danh nhân có thể biến thành một giờ học vui. Điều cần nhớ là nói rõ với các em rằng giai thoại là chuyện kể đời sau, còn nguyên lý thì đúng ở mọi thời. Câu chuyện chỉ là cách người xưa gói một bài học vào hình ảnh một người thông minh mà cả làng tự hào.
Đền thờ ở Cao Hương và cách giữ chuyện của làng
Ở quê Cao Hương, đền thờ Lương Thế Vinh là nơi dân làng và con cháu dòng họ giữ ký ức về ông. Ngày giỗ ông, làng tổ chức tưởng niệm, và đây là dịp người già kể lại các giai thoại cho lớp trẻ. Như ở nhiều làng có người đỗ đạt lớn, ông Trạng được nhớ vừa như một danh nhân của nước, vừa như một người họ hàng, người làng.
Cách làng kể chuyện về ông có mấy nét đáng chú ý. Thứ nhất, giai thoại tuổi thơ được kể nhiều nhất, có lẽ vì nó gắn với chính cánh đồng, cái hố, quả bưởi mà trẻ con trong làng vẫn thấy hằng ngày. Thứ hai, chuyện cân voi, đo giấy được kể như niềm tự hào: người làng mình làm sứ thần nước khác phải phục. Thứ ba, làng ít khi kể chuyện phép lạ về ông, điều phù hợp với hình ảnh một người giỏi tính toán.
Nếu bạn ghé Cao Hương, nên hỏi ban quản lý di tích hoặc người cao tuổi để nghe bản kể của làng, có thể khác với bản trong sách. Các bản kể ấy là tư liệu quý cho người nghiên cứu văn hoá dân gian. Với người viết nội dung, ghi lại đúng lời người kể và ghi rõ nơi nghe là cách tôn trọng cả người kể lẫn câu chuyện.
Nếu muốn mua một bức tranh hay một bản in chân dung danh nhân làm kỷ niệm, nên chọn nơi có mô tả rõ chất liệu và nguồn gốc hình ảnh, chẳng hạn xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy; chân dung các danh nhân thế kỷ XV đều là tranh vẽ về sau, không phải chân dung thật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Lương Thế Vinh được gọi là Trạng Lường?
Dân gian gọi ông là Trạng Lường vì ông nổi tiếng giỏi tính toán, đo lường, gắn với các giai thoại như cân voi bằng thuyền, đo bề dày tờ giấy và cuốn sách dạy tính Đại thành toán pháp mà truyền thống cho là của ông.
Lương Thế Vinh quê ở đâu?
Ông quê làng Cao Hương, huyện Thiên Bản xưa, thuộc vùng Vụ Bản của tỉnh Nam Định cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, vùng này thuộc tỉnh Ninh Bình. Ở làng có đền thờ ông.
Chuyện cân voi có phải của riêng Lương Thế Vinh không?
Không hẳn. Chuyện cân voi bằng thuyền cũng có trong văn hoá Trung Hoa, gán cho Tào Xung thời Tam Quốc. Dân gian Việt Nam kể chuyện này về Lương Thế Vinh như một cách tôn vinh trí thông minh của ông. Truyện dân gian thường mượn khung của nhau.
Đại thành toán pháp có chắc chắn do Lương Thế Vinh viết không?
Truyền thống cho ông là tác giả, nhưng giới nghiên cứu lưu ý văn bản hiện còn có thể đã được người đời sau bổ sung, chỉnh lý. Việc xác định phần nào chắc chắn của ông là câu hỏi chuyên môn, nên khi viết hãy nói là sách gắn với tên ông.
Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên năm nào?
Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi năm 1463, dưới triều vua Lê Thánh Tông, khi còn khá trẻ. Tên ông được khắc trên bia tiến sĩ ở Văn Miếu. Sau đó ông làm quan trong Hàn lâm viện.
Giai thoại nào về Trạng Lường hợp kể cho trẻ nhỏ?
Chuyện lấy quả bưởi dưới hố bằng cách đổ nước là phù hợp nhất. Có thể làm thử với quả bóng và chậu nước để trẻ thấy vật nổi lên, rồi hỏi vì sao. Câu chuyện vừa giới thiệu danh nhân vừa là một bài học khoa học đơn giản.