Chùa Đậu ở vùng Thường Tín, Hà Nội, được biết đến qua câu chuyện hai thiền sư họ Vũ là Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường, tu hành ở chùa vào khoảng thế kỷ XVII; theo lời kể, hai vị ngồi thiền đến cuối đời, thân thể được giữ lại và phủ sơn thành hai pho tượng gọi là tượng táng nhục thân, nay vẫn được thờ trong chùa.
Đây là một sự tích chùa đặc biệt, vì "nhân vật" của chuyện vẫn hiện diện trong chính ngôi chùa. Bài kể lại lời làng, tách phần mà nghiên cứu khoa học đã xác nhận với phần lời kể, phân biệt chùa Đậu này với chùa Đậu ở vùng Dâu, và gợi ý cách kể câu chuyện một cách nhẹ nhàng, tôn trọng. Ý nghĩa tu tập của việc nhập định, bạn nên tìm hiểu thêm qua chư tăng.
Chuyện làng kể về hai vị thiền sư
Người làng quanh chùa Đậu kể rằng ngày trước có một vị thiền sư họ Vũ, pháp hiệu Vũ Khắc Minh, tu hành rất nghiêm. Khi biết mình sắp mất, ông vào thất ngồi thiền và dặn đệ tử đóng cửa lại, không cho ai làm phiền trong một thời gian. Lời kể nói rằng ông ngồi thiền liên tục, nhịn ăn, cho đến khi viên tịch trong tư thế ngồi.
Theo lời dặn, khi mở cửa, đệ tử thấy thân thể thầy vẫn ngồi nguyên, không hư hoại như thường thấy. Họ giữ gìn thân thể ấy, phủ sơn ta và các lớp vật liệu khác bên ngoài, thành một pho tượng ngồi thiền. Về sau, một vị thiền sư khác cũng thuộc dòng họ Vũ, là Vũ Khắc Trường, tu hành ở chùa và cũng để lại thân thể theo cách tương tự.
Các bản kể khác nhau ở nhiều chi tiết: thời gian ngồi thiền, lời dặn cụ thể của thiền sư, quan hệ giữa hai vị là chú cháu hay thầy trò. Có bản kể thêm về những dấu hiệu lạ khi thiền sư viên tịch. Những chi tiết này nên được kể như lời làng, vì chúng không có tư liệu xác nhận.
Điều mà mọi bản kể đều đồng ý là hai pho tượng trong chùa không phải tượng tạc từ gỗ hay đất như các pho tượng thông thường, mà được làm từ chính thân thể của hai vị thiền sư.
Khoa học đã xác nhận được gì
Hai pho tượng có cốt là thân thể người. Các nhà khoa học trong nước đã nghiên cứu hai pho tượng, và kết quả được công bố rộng rãi cho thấy bên trong lớp sơn là di hài của người. Đây là điểm quan trọng nhất phân biệt tượng táng nhục thân với tượng thờ thông thường.
Niên đại khoảng thế kỷ XVII. Các tài liệu nghiên cứu thường xếp hai thiền sư vào khoảng thế kỷ XVII. Năm mất cụ thể được các nguồn ghi khác nhau, nên khi viết bạn nên dùng mốc thế kỷ thay vì một năm cụ thể.
Kỹ thuật bảo quản. Việc giữ gìn di hài bằng nhiều lớp sơn ta, vải, đất và các vật liệu khác là một kỹ thuật truyền thống, cho thấy tay nghề của người thợ sơn thời ấy. Các pho tượng đã được tu bổ, bảo quản nhiều lần; đầu những năm 2000 có một đợt nghiên cứu và phục hồi được nhiều người biết đến.
Giá trị di sản. Hai pho tượng đã được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia, cùng với một số tượng táng nhục thân hiếm hoi khác ở Việt Nam. Điều này cho thấy giá trị của chúng được nhìn nhận ở cả góc độ văn hoá, tôn giáo lẫn khoa học.
Điều khoa học không trả lời. Khoa học có thể xác định vật liệu, kỹ thuật, niên đại. Còn trải nghiệm tu tập của hai vị thiền sư, lý do họ chọn cách ra đi như vậy, thuộc về một lĩnh vực khác, nơi lời kể và niềm tin có chỗ đứng riêng.
Đừng nhầm hai chùa Đậu
Có hai ngôi chùa Đậu nổi tiếng ở miền Bắc, và rất nhiều bài viết đã nhầm hai nơi. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Điểm so sánh | Chùa Đậu ở Thường Tín | Chùa Đậu ở vùng Dâu |
|---|---|---|
| Địa giới | Vùng Thường Tín, Hà Nội | Vùng Thuận Thành, Bắc Ninh |
| Điều nổi tiếng nhất | Hai pho tượng táng nhục thân của hai thiền sư họ Vũ | Một trong bốn chùa thờ Tứ Pháp trong hệ thống chùa vùng Dâu |
| Thờ tự liên quan Tứ Pháp | Thường được ghi tên chữ là Pháp Vũ, thờ Pháp Vũ | Thờ Pháp Vũ trong bộ bốn vị mây, mưa, sấm, chớp |
| Câu chuyện gắn với chùa | Chuyện hai thiền sư nhập định | Chuyện Man Nương và khúc gỗ trôi sông |
| Cách ghi khi viết | Chùa Đậu (Thường Tín, Hà Nội) | Chùa Đậu (Thuận Thành, Bắc Ninh) |
Cả hai chùa đều liên quan đến tục thờ Pháp Vũ, cho thấy tín ngưỡng Tứ Pháp lan rộng ra ngoài vùng Dâu. Đó là lý do tên chùa trùng nhau, và cũng là lý do bạn nên luôn ghi kèm địa danh.
Vì sao câu chuyện này chạm đến người nghe
Đa số sự tích chùa kể về những điều đã xảy ra rất lâu, chỉ còn lại trong sách vở và lời kể. Ở chùa Đậu, câu chuyện có một sự hiện diện hữu hình: người đến chùa có thể đứng trước hai pho tượng và biết rằng nhân vật của câu chuyện đang ở ngay trước mắt. Cảm giác ấy rất khác với việc nghe kể về một giấc mộng nghìn năm trước.
Câu chuyện cũng nói về sự kiên định. Hình ảnh một người ngồi thiền đến cuối đời, bình thản đón nhận sự ra đi, gợi lên sự tôn kính ở cả người theo đạo Phật lẫn người không theo tôn giáo nào. Người ta có thể không hiểu hết ý nghĩa tu tập, nhưng vẫn cảm được sức mạnh của một sự lựa chọn như vậy.
Thêm vào đó là sự tò mò về khoa học. Làm thế nào để thân thể được giữ gìn qua mấy trăm năm? Những câu hỏi này kéo nhiều người trẻ đến với chùa, và nếu được giải thích đúng, đó là cơ hội tốt để họ hiểu thêm về một kỹ thuật thủ công truyền thống của người Việt.
Cuối cùng, câu chuyện được người làng giữ gìn qua nhiều thế hệ, kể cả những giai đoạn khó khăn. Việc hai pho tượng còn đến hôm nay là công sức của bao người trông nom chùa, một câu chuyện thầm lặng nằm sau câu chuyện chính.
Tượng nhục thân trong văn hoá Phật giáo Đông Á
Việc giữ lại thân thể của một vị thiền sư sau khi viên tịch không phải chuyện riêng của chùa Đậu. Ở nhiều nước có Phật giáo Đại thừa, người ta từng giữ gìn di hài của những vị cao tăng như một cách tôn kính và tưởng nhớ. Ở Trung Hoa có những pho tượng nhục thân của các vị tổ sư nổi tiếng. Ở Nhật Bản, vùng Yamagata có những vị tu sĩ mà di hài được gọi là "tức thân Phật", theo truyền thống họ tự chuẩn bị cho thân mình được giữ lại sau khi mất. Mỗi nơi có kỹ thuật và quan niệm riêng.
Đặt chùa Đậu vào bức tranh ấy, ta thấy hai pho tượng là một phần của một truyền thống rộng hơn, nhưng mang dấu ấn rất Việt: dùng sơn ta, kỹ thuật của người thợ sơn vùng đồng bằng Bắc Bộ, và được giữ gìn trong một ngôi chùa làng thờ Pháp Vũ. Sự kết hợp giữa truyền thống Phật giáo khu vực, tín ngưỡng bản địa và tay nghề thủ công địa phương là điều làm nên giá trị riêng của di tích.
Khi kể cho người nước ngoài hoặc người trẻ, so sánh này rất hữu ích. Nó giúp người nghe hiểu rằng đây không phải là một hiện tượng "kỳ bí" đơn lẻ, mà là một tập tục có lịch sử, có lý do, có kỹ thuật. Hiểu như vậy, người ta dễ nhìn hai pho tượng bằng sự tôn trọng thay vì sự tò mò giật gân.
Kể chuyện chùa Đậu cho trẻ em một cách nhẹ nhàng
Câu chuyện liên quan đến cái chết và di hài, nên cần kể khéo với trẻ nhỏ. Vài gợi ý:
- Kể rằng có hai ông sư rất hiền, tu hành cả đời, lúc già thì ngồi thiền thật yên lặng cho đến khi ra đi, và người trong chùa giữ các ông lại thành tượng để nhớ.
- Không mô tả chi tiết quá trình bảo quản, không dùng từ ngữ gây sợ hãi.
- Nhấn vào sự bình tĩnh và lòng kiên nhẫn của hai vị sư, đó là điều trẻ có thể hiểu và học theo.
- Với học sinh lớn, nên giới thiệu thêm phần khoa học: các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu lớp sơn, vật liệu để bảo quản tượng, như một ví dụ về nghề thủ công xưa.
- Dặn trẻ đứng yên lặng, không chỉ trỏ, không chạm tay khi đứng trước tượng; đây là nơi thờ tự, không phải nơi trưng bày.
- Tránh kể những lời đồn rùng rợn trên mạng về chùa; chúng không có nguồn và không tôn trọng người đã khuất.
Nếu trẻ hỏi "ông ấy có còn sống không", hãy trả lời đơn giản: ông đã mất từ rất lâu, nhưng người ta giữ gìn ông để nhớ đến một người đã sống tốt.
Kể lại có trách nhiệm: những điều nên tránh
Câu chuyện về tượng táng nhục thân rất dễ bị biến thành chuyện giật gân. Trên mạng xã hội có những video, bài viết gọi hai pho tượng là "xác ướp", kèm theo những lời đồn về hiện tượng lạ. Cách kể ấy vừa sai về bản chất, vì kỹ thuật ở đây khác hẳn kỹ thuật ướp xác của Ai Cập cổ, vừa thiếu tôn trọng với một nơi thờ tự đang được người làng gìn giữ.
Điều thứ hai nên tránh là biến chuyện nhập định thành lời hứa: "đến đây cầu sẽ được thiền sư phù hộ". Không có nguồn nào ghi như vậy. Hai vị thiền sư được người làng tôn kính vì đời tu hành của họ, không phải vì khả năng ban phát điều gì.
Điều thứ ba là đưa ra những con số chính xác không có căn cứ, như năm sinh, năm mất, số ngày nhập định. Các nguồn ghi khác nhau, và nhiều con số lan truyền trên mạng không rõ xuất xứ.
Nếu bạn làm nội dung về chùa Đậu, hãy xin phép nhà chùa trước khi quay phim, chụp ảnh bên trong, và tôn trọng những khu vực không cho phép. Câu chuyện đẹp nhất về chùa Đậu là câu chuyện được kể bằng sự tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Tượng táng nhục thân ở chùa Đậu là gì?
Đó là hai pho tượng được làm từ chính di hài của hai thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường, phủ nhiều lớp sơn ta và vật liệu bảo quản. Các nhà khoa học đã nghiên cứu và xác nhận bên trong là di hài người.
Hai thiền sư ở chùa Đậu sống vào thời nào?
Các tài liệu nghiên cứu thường xếp hai vị vào khoảng thế kỷ XVII. Năm mất cụ thể được ghi khác nhau giữa các nguồn, nên dùng mốc thế kỷ là cách viết an toàn nhất.
Chùa Đậu ở Thường Tín có phải chùa Đậu trong hệ Tứ Pháp không?
Không phải cùng một ngôi chùa. Chùa Đậu trong hệ Tứ Pháp ở vùng Thuận Thành, Bắc Ninh. Chùa Đậu ở Thường Tín, Hà Nội cũng thờ Pháp Vũ nhưng là ngôi chùa khác, nổi tiếng với hai pho tượng nhục thân.
Tượng ở chùa Đậu có phải là xác ướp không?
Không nên gọi như vậy. Kỹ thuật bảo quản bằng sơn ta và vật liệu truyền thống ở đây khác hẳn kỹ thuật ướp xác của Ai Cập cổ. Gọi là tượng táng nhục thân là đúng và tôn trọng hơn.
Có nên đưa trẻ nhỏ đến xem tượng ở chùa Đậu không?
Có thể, nếu bạn chuẩn bị trước cho trẻ bằng một câu chuyện nhẹ nhàng về hai ông sư hiền, và dặn trẻ giữ yên lặng. Nếu trẻ dễ sợ, có thể chỉ kể chuyện mà chưa cần vào điện thờ.
Khi làm video về chùa Đậu cần lưu ý gì?
Nên xin phép nhà chùa, không gọi tượng là xác ướp, không thêm lời đồn về hiện tượng lạ, không đưa con số không có nguồn. Kể đúng phần lời làng và phần khoa học xác nhận là đủ để câu chuyện hấp dẫn.