Chùa Bút Tháp, tên chữ Ninh Phúc, ở vùng Thuận Thành, Bắc Ninh, được biết đến qua câu chuyện về thiền sư Chuyết Công từ phương Bắc sang hoằng pháp giữa thế kỷ XVII, và hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, người về đây tu hành và góp công dựng chùa. Tên "Bút Tháp" được dân gian giải thích theo ngọn tháp đá thờ thiền sư, dáng thon cao như một cây bút dựng thẳng.
Khác với nhiều sự tích chùa chỉ có lời kể, Bút Tháp có khá nhiều tư liệu thế kỷ XVII như bia đá, tượng, ghi chép của nhà chùa. Bài kể lại câu chuyện của những người lập chùa, tách phần tư liệu với phần lời kể, và giải thích cái tên. Phần tượng và kiến trúc nổi tiếng của chùa có nhiều tài liệu chuyên riêng; ở đây chỉ nhắc khi chúng là một phần câu chuyện.
Chuyện kể: vị thiền sư từ phương xa và người hoàng hậu đi tu
Theo lời kể và các tài liệu về chùa, vào khoảng những năm 1630, một thiền sư người Trung Hoa, quê vùng Phúc Kiến, theo đường biển sang Đàng Ngoài. Ông có pháp hiệu Chuyết Chuyết, người Việt kính gọi là Chuyết Công. Ông đi giảng đạo ở nhiều nơi, được triều đình Lê – Trịnh trọng vọng, và về sau trụ trì ở chùa Ninh Phúc, tức chùa Bút Tháp.
Trong số những người theo học Chuyết Công có hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, vợ vua Lê Thần Tông và là con gái chúa Trịnh Tráng. Lời kể cho rằng bà đã trải qua nhiều biến cố trong cung đình, rồi quyết định quy y, về chùa Bút Tháp tu hành. Với địa vị của mình, bà góp nhiều công sức trong việc mở rộng, xây dựng chùa.
Chuyết Công viên tịch năm 1644. Đệ tử của ông là thiền sư Minh Hành, cũng người phương Bắc, tiếp tục trụ trì và cùng hoàng hậu cho dựng một ngọn tháp đá để thờ thầy. Ngọn tháp ấy về sau được gọi là tháp Báo Nghiêm, và chính nó, theo cách giải thích phổ biến, đã đặt tên cho ngôi chùa trong lời gọi của dân gian.
Câu chuyện vì vậy có ba nhân vật chính: một người thầy từ phương xa, một người học trò cũng đến từ phương xa, và một người phụ nữ bước ra từ cung đình. Ba con người ấy gặp nhau ở một ngôi chùa làng ven sông Đuống.
Phần nào có tư liệu, phần nào là lời kể
Chuyết Công là nhân vật có thật. Thiền sư Chuyết Công được nhiều tài liệu Phật giáo và nghiên cứu lịch sử nhắc đến như người có ảnh hưởng lớn đến Phật giáo Đàng Ngoài thế kỷ XVII. Năm mất 1644 được dẫn khá thống nhất. Một số chi tiết về quê quán, hành trình được các tài liệu kể hơi khác nhau.
Hoàng hậu Ngọc Trúc có thật. Trịnh Thị Ngọc Trúc là nhân vật lịch sử, con gái chúa Trịnh Tráng, hoàng hậu của vua Lê Thần Tông. Việc bà tu hành và góp công xây chùa Bút Tháp được tài liệu của chùa và giới nghiên cứu ghi nhận. Một số nhà nghiên cứu còn gắn tên bà với bộ sách chữ Nôm Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa, nhưng vấn đề này vẫn còn bàn luận.
Tháp và tượng có niên đại thế kỷ XVII. Tháp Báo Nghiêm và nhiều pho tượng trong chùa được giới nghiên cứu xác định niên đại giữa thế kỷ XVII, phù hợp với câu chuyện. Đây là trường hợp hiếm, khi hiện vật có thể đối chiếu trực tiếp với câu chuyện lập chùa.
Chùa có từ trước thời Chuyết Công hay không. Có lời kể cho rằng ở đây đã có chùa từ thời Trần, gắn với các vị thiền sư Trúc Lâm. Lời kể này không có tư liệu chắc chắn, nên bạn chỉ nên nói "tương truyền chùa có từ trước", còn diện mạo chùa ngày nay chủ yếu hình thành từ thế kỷ XVII.
Tên gọi Bút Tháp. Cách giải thích tên chùa theo dáng ngọn tháp đá là cách dân gian, được nhắc rộng rãi nhưng không có văn bản cổ nào ghi rõ. Nên nói "theo cách giải thích phổ biến", không khẳng định.
Những con người trong câu chuyện
Bảng dưới tóm tắt các nhân vật thường được nhắc khi kể sự tích chùa Bút Tháp, giúp bạn giới thiệu cho đúng và không lẫn người.
| Nhân vật | Là ai | Vai trò trong chuyện | Mức chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Chuyết Công | Thiền sư người Trung Hoa sang Đàng Ngoài thế kỷ XVII | Trụ trì, người được thờ ở tháp Báo Nghiêm | Nhân vật lịch sử, nhiều tư liệu |
| Minh Hành | Đệ tử của Chuyết Công | Tiếp tục trụ trì, cùng dựng tháp thờ thầy | Nhân vật lịch sử, ít chi tiết hơn |
| Trịnh Thị Ngọc Trúc | Hoàng hậu vua Lê Thần Tông, con chúa Trịnh Tráng | Quy y, tu ở chùa, góp công xây dựng | Nhân vật lịch sử; vài chi tiết đời tư còn bàn luận |
| Người thợ, người công đức | Thợ tạc tượng, dân làng, quan lại | Xây dựng, tạc tượng, đóng góp | Một số tên có ghi trên bia, phần lớn vô danh |
| Các thiền sư thời Trần | Theo lời kể từng tu ở đây | Lớp tiền sử của chùa | Lời kể, không có tư liệu chắc |
Nếu dẫn đoàn, bạn có thể bắt đầu bằng câu hỏi: "Một hoàng hậu thì vì sao lại về một ngôi chùa làng tu hành?" Câu hỏi ấy mở ra câu chuyện tự nhiên hơn là đọc một danh sách năm tháng.
Tháp Báo Nghiêm và cái tên Bút Tháp
Đứng trong sân chùa, bạn sẽ thấy ngọn tháp đá nhiều tầng, thon dần lên cao. Theo tài liệu của chùa, đây là tháp thờ thiền sư Chuyết Công, được dựng sau khi ông viên tịch. Tên "Báo Nghiêm" thường được hiểu là báo đáp, tôn nghiêm, gợi lòng biết ơn của học trò với thầy.
Dân gian nhìn ngọn tháp bằng con mắt khác. Một ngọn tháp đá đứng cao giữa vùng đồng bằng phẳng lặng, dáng thon như cây bút lông dựng thẳng, đủ để người quanh vùng gọi ngôi chùa là chùa Bút Tháp. Tên gọi ấy giản dị, dễ nhớ, và theo thời gian đã thay hẳn tên chữ Ninh Phúc trong lời gọi hằng ngày.
Cái tên còn gợi một liên tưởng đẹp mà nhiều người kể chuyện thích nhắc: vùng Kinh Bắc vốn có truyền thống hiếu học, và một ngọn tháp hình cây bút như biểu tượng cho sự học. Đây là cách đọc sáng tạo của người đời sau, không phải ý nghĩa ban đầu khi dựng tháp; khi kể bạn có thể nhắc như một lời bình, không như sự tích.
Ở Bút Tháp, câu chuyện không gắn với một giấc mộng hay một phép lạ, mà gắn với tình thầy trò. Ngôi chùa mang tên ngọn tháp, ngọn tháp mang lòng biết ơn của học trò. Đây là một kiểu sự tích chùa khá khác, rất con người, và có lẽ vì thế mà dễ chạm đến người nghe hôm nay.
Vì sao câu chuyện Bút Tháp đáng kể lại
Thứ nhất, câu chuyện cho thấy Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII không đứng một mình. Các thiền sư từ Trung Hoa sang, gặp gỡ triều đình và người dân Đàng Ngoài, để lại dấu ấn trong chùa chiền, kinh sách, nghệ thuật. Bút Tháp là một nơi hiếm hoi mà dấu ấn ấy còn hiện diện đầy đủ trong không gian.
Thứ hai, câu chuyện có một nhân vật nữ mạnh mẽ. Hoàng hậu Ngọc Trúc bước ra khỏi cung đình, chọn con đường tu hành và dùng địa vị của mình để xây dựng một ngôi chùa còn tồn tại đến hôm nay. Trong sử sách vốn ít nói về phụ nữ, một nhân vật như bà rất đáng được nhắc đến.
Thứ ba, đây là ví dụ tốt để dạy học sinh cách đối chiếu chuyện kể với hiện vật. Bia, tượng, tháp có niên đại rõ, câu chuyện có nhân vật có thật. Học sinh có thể đến chùa, nhìn ngọn tháp, rồi tự hỏi: lời kể nào khớp với những gì mình thấy, lời kể nào cần tìm thêm tư liệu?
Cuối cùng, câu chuyện nhẹ nhàng, không có chi tiết bạo lực hay doạ dẫm, rất hợp để kể cho cả gia đình trong chuyến đi về Kinh Bắc.
Sự tích của người thật khác gì truyền thuyết
Nhiều sự tích chùa cổ ở đồng bằng Bắc Bộ bắt đầu bằng một điều kỳ lạ: một giấc mộng, một khúc gỗ trôi sông, một vị thần hiện ra. Bút Tháp thì khác. Những người trong câu chuyện đều có tên, có thời đại, có dấu vết trong tư liệu. Điều đó khiến người ta đôi khi nghĩ rằng ở đây không có "sự tích", chỉ có lịch sử.
Thật ra ranh giới không rạch ròi như vậy. Ngay cả khi nhân vật có thật, lời kể về họ vẫn được chọn lọc, tô đậm, đơn giản hoá qua nhiều thế hệ. Hình ảnh một hoàng hậu rời cung về chùa làng đã được kể đi kể lại như một câu chuyện về sự buông bỏ, dù đời thật của bà phức tạp hơn nhiều. Hình ảnh người học trò dựng tháp thờ thầy được nhấn vào lòng biết ơn, dù việc dựng tháp còn liên quan đến tổ chức của cả một dòng thiền. Lời kể giữ lại phần dễ cảm nhất.
Hiểu điều này, bạn sẽ kể chuyện Bút Tháp tốt hơn: dùng tư liệu để giữ các mốc cho đúng, và dùng lời kể để giữ cảm xúc cho câu chuyện. Hai thứ không chống nhau. Một câu chuyện có người thật, việc thật vẫn cần đến nghệ thuật kể, và chính nghệ thuật ấy đã giúp tên Bút Tháp sống lâu hơn tên chữ Ninh Phúc trong lòng người dân.
Gợi ý khi kể chuyện chùa Bút Tháp
Mấy lưu ý dưới đây giúp câu chuyện vừa đúng tư liệu vừa có hồn.
- Giới thiệu tên chữ Ninh Phúc trước, rồi hỏi người nghe đoán vì sao dân gọi là Bút Tháp.
- Kể ba nhân vật Chuyết Công, Minh Hành, Ngọc Trúc như một câu chuyện về tình thầy trò và sự lựa chọn của một người phụ nữ.
- Không đi sâu vào đời tư của hoàng hậu Ngọc Trúc; nhiều chi tiết còn bàn luận và không phải trọng tâm của sự tích chùa.
- Nhắc tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chỉ một câu: đó là pho tượng gỗ nổi tiếng cùng thời, có nhiều tài liệu riêng để tìm đọc.
- Nói rõ lời kể chùa có từ thời Trần là "tương truyền".
- Với trẻ em, có thể kể đơn giản: "Ngày xưa có một ông thầy đi rất xa đến đây dạy học, khi thầy mất, học trò dựng một ngọn tháp cao như cây bút để nhớ thầy."
- Nếu bạn quan tâm đến đồ thờ, tranh ảnh về chùa cổ Kinh Bắc, có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Chùa đang là nơi tu hành và thờ tự, nên khi đến hãy giữ trật tự, không leo trèo lên lan can đá hay chạm tay vào tượng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chùa Ninh Phúc được gọi là chùa Bút Tháp?
Theo cách giải thích phổ biến, tên gọi đến từ tháp Báo Nghiêm, ngọn tháp đá thon cao như cây bút dựng thẳng, thờ thiền sư Chuyết Công. Đây là cách giải thích dân gian, không có văn bản cổ nào ghi rõ.
Thiền sư Chuyết Công là ai?
Chuyết Công là thiền sư người Trung Hoa, quê vùng Phúc Kiến, sang Đàng Ngoài khoảng những năm 1630, giảng đạo ở nhiều nơi và trụ trì chùa Ninh Phúc. Ông viên tịch năm 1644 và được học trò dựng tháp thờ.
Hoàng hậu Ngọc Trúc có liên quan gì đến chùa Bút Tháp?
Trịnh Thị Ngọc Trúc, hoàng hậu vua Lê Thần Tông, quy y, về chùa tu hành và góp nhiều công sức xây dựng chùa. Bà là một nhân vật lịch sử có thật, gắn chặt với diện mạo chùa từ thế kỷ XVII.
Chùa Bút Tháp có từ thời Trần không?
Có lời kể cho rằng ở đây đã có chùa từ thời Trần, nhưng không có tư liệu chắc chắn. Diện mạo chùa hiện nay chủ yếu hình thành từ giữa thế kỷ XVII, thời Chuyết Công và hoàng hậu Ngọc Trúc.
Chùa Bút Tháp ở đâu?
Chùa ở vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, gần đê sông Đuống, cùng khu vực với chùa Dâu. Sau khi sắp xếp hành chính năm 2025, tên tỉnh vẫn là Bắc Ninh; nên ghi kèm Thuận Thành để người đọc dễ nhận ra.
Kể chuyện chùa Bút Tháp cho trẻ em thế nào?
Bạn có thể kể về một ông thầy đi rất xa đến dạy học, và học trò dựng tháp hình cây bút để nhớ thầy. Câu chuyện nhẹ nhàng, nhấn vào tình thầy trò và rất hợp cho chuyến đi cả gia đình.