Lê Quý Đôn (1726–1784), người làng Diên Hà, vùng Thái Bình cũ nay thuộc tỉnh Hưng Yên, đỗ Giải nguyên năm 17 tuổi và đỗ Bảng nhãn năm 1752, được người đời sau gọi là nhà bác học lớn của thời trung đại; dân gian để lại quanh ông nhiều giai thoại thần đồng, nổi tiếng nhất là bài thơ vịnh rắn gài tên các loài rắn.
Bên cạnh những chuyện khen tài, còn có một nhóm giai thoại ngược chiều: ông bác học bị người bình dân đố lại không trả lời được. Bài này kể cả hai nhóm, gắn với quê Diên Hà, nói rõ đâu là sử chép và văn bia khoa cử, đâu là lời kể, và vì sao một nhà bác học lại được dân gian vừa tôn vinh vừa "trêu". Phần sách vở trước tác của ông chỉ nhắc ngắn.
Phần sử: một người học rộng hiếm có
Lê Quý Đôn sinh trong một gia đình khoa bảng; cha ông là Lê Trọng Thứ, đỗ tiến sĩ và làm quan. Theo các tư liệu khoa cử, ông đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1743, rồi năm 1752 đỗ đầu kỳ thi Hội và đỗ Bảng nhãn kỳ thi Đình, năm ấy không lấy Trạng nguyên. Vì đỗ đầu cả ba kỳ, người đời sau hay gọi ông là người "tam nguyên".
Ông làm quan nhiều chức vụ, từng đi sứ nhà Thanh, từng làm việc ở Thuận Hoá sau khi quân Trịnh vào phía nam. Điều làm nên tên tuổi ông là khối lượng trước tác đồ sộ: sách sử, sách địa chí, sách ghi chép, tuyển tập thơ văn, khảo cứu kinh điển. Những cuốn như Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục vẫn là tư liệu quan trọng với người nghiên cứu.
Với một người như vậy, dân gian có sẵn chất liệu để kể chuyện. Một đứa trẻ đỗ đầu khoa thi khi mới mười bảy tuổi, một người đọc nhiều đến mức sách nào cũng biết, tự nhiên trở thành nhân vật lý tưởng cho các giai thoại thần đồng. Cần nhớ rằng phần lớn những giai thoại dưới đây không có trong chính sử, mà sống trong lời kể và các tập giai thoại văn học về sau.
Bài thơ vịnh rắn: giai thoại thần đồng nổi tiếng nhất
Chuyện kể. Tương truyền khi còn nhỏ, cậu bé Quý Đôn nghịch ngợm, một lần bị người lớn bắt gặp đang tắm sông hay đùa nghịch giữa đường, và bị thách làm một bài thơ về con rắn để được tha. Cậu ứng khẩu ngay một bài thơ Đường luật, câu nào cũng gài tên một loài rắn, mà toàn bài lại mang ý tự trách mình lười học, hứa sẽ chăm học.
Vì sao nổi tiếng. Bài thơ thường được gọi theo câu có cụm "rắn đầu biếng học", chơi chữ giữa tên loài rắn và chuyện đầu óc cứng đầu, lười biếng. Cái hay là hai lớp nghĩa song song: một lớp kể tên loài vật, một lớp nói chuyện học hành, và cả hai đều tự nhiên. Đó là lối chơi chữ quen thuộc của văn chương Nôm.
Nguồn và tác giả. Bài thơ được in trong nhiều tập giai thoại văn học và sách cho học sinh. Không có tư liệu thời ông xác nhận chính ông làm bài này lúc nhỏ; giới nghiên cứu xem đây là giai thoại truyền tụng. Khi trích, nên dùng một tuyển tập giai thoại có ghi người biên soạn và ghi "tương truyền".
Kể cho học sinh. Có thể đọc bài thơ rồi để học sinh tự tìm tên các loài rắn giấu trong từng câu. Đây là một hoạt động vui, vừa giới thiệu danh nhân vừa luyện cảm thụ chơi chữ tiếng Việt.
Ông bác học bị đố lại: nhóm giai thoại ngược chiều
Dân gian không chỉ khen Lê Quý Đôn. Có cả một nhóm giai thoại kể ông bị người bình dân như ông lão nông, cô hàng nước, chú bé chăn trâu đặt câu hỏi oái oăm mà không trả lời được. Có bản kể ông vì tự tin vào sự học rộng mà có ý thách thiên hạ hỏi, rồi gặp một người quê hỏi một câu tưởng dễ mà khó, thế là ông phải thôi lời thách.
Những câu hỏi trong các giai thoại này thường dựa vào chơi chữ, vào hiểu biết đời thường mà sách vở không dạy, như cách đong đếm của nhà nông hay một từ có hai nghĩa. Câu chữ cụ thể có nhiều dị bản, và nhiều chuyện được kể cho các danh nhân khác nhau; khi kể, nên tóm ý, không khẳng định đúng câu hỏi nào.
Vì sao dân gian lại kể như vậy về người mình kính trọng? Nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thường chỉ ra hai ý. Một là bài học khiêm tốn: học rộng đến đâu cũng có điều chưa biết, và người lao động có trí khôn riêng. Hai là niềm tự hào của người bình dân: không có bằng cấp vẫn có thể "thắng" một ông bảng nhãn trong một câu đố. Cả hai ý đều làm câu chuyện gần gũi, khiến Lê Quý Đôn trở thành nhân vật của làng xóm chứ không chỉ của sách vở.
Kể nhóm giai thoại này cho học sinh rất hữu ích, nhất là để cân bằng hình ảnh "thần đồng": người giỏi vẫn cần học hỏi người khác, và hiểu biết không chỉ nằm trong sách.
Ở Thuận Hoá: giai thoại người ghi chép Đàng Trong
Một quãng đời ít được kể trong các tập giai thoại thần đồng là những năm Lê Quý Đôn làm quan ở Thuận Hoá, vùng đất quanh Huế ngày nay, sau khi quân Trịnh tiến vào phía nam vào giữa những năm 1770. Chính trong thời gian này, ông soạn Phủ biên tạp lục, một cuốn sách ghi chép về địa lý, hành chính, thuế khoá, sản vật, phong tục của xứ Đàng Trong.
Quanh cuốn sách có những lời kể về cách ông làm việc: đi hỏi han người dân, người buôn bán, người đi biển; xem sổ sách cũ của chính quyền họ Nguyễn còn lưu lại; ghi chép từng loại sản vật, từng tuyến đường. Những lời kể ấy không có phép lạ, nhưng lại gần với sự thật hơn mọi giai thoại thần đồng, vì cuốn sách còn đó làm chứng cho sự tỉ mỉ của người viết.
Với người đọc hôm nay, đây là một bài học thú vị: hình ảnh "thần đồng đọc một lần là nhớ" trong dân gian, khi đặt cạnh cuốn sách thật, hoá ra là hình ảnh một người làm việc rất chăm, ghi chép kiên nhẫn. Dân gian đã nói về tài năng bằng phép lạ; tư liệu thì cho thấy tài năng ấy được làm nên bằng lao động.
Nếu bạn là giáo viên, có thể đặt hai hình ảnh này cạnh nhau trong một tiết học: kể bài thơ vịnh rắn, rồi cho học sinh xem một đoạn dịch ngắn trong Phủ biên tạp lục tả một sản vật quen thuộc. Học sinh sẽ hiểu vì sao người đời sau gọi ông là nhà bác học, không chỉ là thần đồng.
Những giai thoại khác và mô-típ chung
Ngoài hai nhóm trên, quanh Lê Quý Đôn còn nhiều chuyện ngắn. Dưới đây là những chuyện hay gặp, kèm nhận xét về mô-típ.
- Đọc một lần là nhớ. Nhiều chuyện kể ông đọc sách rất nhanh và nhớ lâu, có bản kể ông đọc xong một bộ sách người khác cho mượn rồi trả lại ngay, đọc thuộc cho chủ sách nghe. Đây là mô-típ chung về thần đồng ở nhiều nền văn hoá.
- Ứng đối khi đi sứ. Có giai thoại kể ông trao đổi chữ nghĩa với quan lại, học giả nước ngoài trong chuyến đi sứ và khiến họ nể phục. Chuyến đi sứ là sự kiện có thật; các câu đối đáp cụ thể thì cần thận trọng vì nhiều dị bản.
- Ghi chép mọi thứ. Người đời kể ông đi đâu cũng ghi chép, hỏi han người dân về sản vật, phong tục. Chuyện này khớp với chính các cuốn sách ghi chép của ông, nên là loại giai thoại có nền thật nhất.
- Thương người nghèo học. Một số lời kể ở quê nói ông giúp đỡ trẻ nghèo học chữ. Đây là lời kể địa phương, thể hiện tình cảm của làng với ông.
- Đặt tên làng, tên đất. Có những lời kể gán cho ông việc giải thích hay đặt tên cho một số địa danh. Như mọi từ nguyên dân gian, cần nói rõ là cách giải thích của người kể.
Nhìn chung, giai thoại về Lê Quý Đôn tập trung vào trí nhớ, tài chữ nghĩa và tính ham học, ít phép lạ. Điều này khác hẳn với những danh nhân như Trạng Trình, người được gán tài tiên tri. Dân gian dường như biết rõ thế mạnh của từng người để kể cho đúng.
Quê Diên Hà hôm nay và cách kể chuyện cho đúng
Quê Lê Quý Đôn có nhà lưu niệm, nhà thờ và khu mộ của ông, là nơi các giai thoại được kể lại thường xuyên nhất. Bảng dưới gợi ý cách dùng từng loại chuyện khi giới thiệu về ông.
| Loại chuyện | Ví dụ | Căn cứ | Cách dùng khi kể |
|---|---|---|---|
| Sự kiện khoa cử, quan chức | Đỗ đầu ba kỳ thi, đi sứ | Tư liệu khoa cử, sử cũ | Nêu như sự kiện, kèm năm |
| Trước tác | Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục | Sách còn lưu giữ | Giới thiệu ngắn, khuyên đọc bản dịch |
| Giai thoại thần đồng | Bài thơ vịnh rắn | Tập giai thoại về sau | "Tương truyền", dùng làm hoạt động cho học sinh |
| Giai thoại bị đố | Người quê hỏi câu khó | Lời kể dân gian, nhiều dị bản | Kể như bài học khiêm tốn |
| Lời kể ở làng | Giúp trẻ nghèo học | Trí nhớ địa phương | Ghi rõ "người làng kể" |
Nếu bạn đưa học sinh đến thăm quê ông, có thể bắt đầu bằng phần sự kiện ở nhà lưu niệm, rồi ra ngoài sân kể giai thoại thần đồng và giai thoại bị đố, để các em thấy hai mặt của một con người. Cách ấy vừa đúng sử vừa giữ được cái vui của truyện dân gian. Việc ghé thăm nên hỏi trước ban quản lý di tích địa phương về giờ mở cửa và hoạt động hiện có.
Câu hỏi thường gặp
Lê Quý Đôn quê ở đâu?
Lê Quý Đôn người làng Diên Hà, còn viết là Duyên Hà, thuộc vùng Thái Bình cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, tỉnh Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên, nên quê ông nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
Vì sao Lê Quý Đôn được gọi là tam nguyên?
Theo tư liệu khoa cử, ông đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1743, đỗ đầu kỳ thi Hội năm 1752 và đỗ Bảng nhãn, là người đứng đầu kỳ thi Đình năm ấy vì không có Trạng nguyên. Đỗ đầu cả ba kỳ nên người đời sau gọi ông là tam nguyên.
Bài thơ rắn đầu biếng học có đúng do Lê Quý Đôn làm không?
Đây là giai thoại truyền tụng, được in trong nhiều tập giai thoại văn học. Không có tư liệu thời ông xác nhận chính ông làm bài thơ lúc nhỏ. Khi kể hoặc trích nên dùng chữ tương truyền và dẫn từ một tuyển tập có người biên soạn.
Vì sao có giai thoại Lê Quý Đôn bị người quê đố lại?
Nhóm giai thoại này mang bài học khiêm tốn: học rộng đến đâu cũng có điều chưa biết, người lao động có trí khôn riêng. Nó cũng thể hiện niềm tự hào của người bình dân và làm hình ảnh nhà bác học gần gũi hơn.
Nên đọc sách nào của Lê Quý Đôn trước?
Người mới có thể bắt đầu với Kiến văn tiểu lục hoặc Phủ biên tạp lục qua bản dịch có chú thích, vì đây là những ghi chép phong phú về con người, sản vật và phong tục. Nên chọn bản dịch có ghi rõ người dịch và đơn vị xuất bản.
Kể giai thoại Lê Quý Đôn cho học sinh thế nào?
Có thể kể song song giai thoại thần đồng và giai thoại bị đố để học sinh thấy hai mặt: tài năng và sự khiêm tốn. Với bài thơ vịnh rắn, cho các em tự tìm tên các loài rắn trong từng câu sẽ giúp tiết học sinh động.