Theo lời kể dân gian vùng phía bắc Hà Nội, trên đường Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đi đánh giặc rồi về núi Sóc, vó ngựa giẫm xuống đất thành những ao chuôm tròn nối nhau, lửa ngựa phun ra táp vàng các bụi tre thành tre đằng ngà, và thiêu cháy một làng mà về sau người ta gọi là làng Cháy. Những dấu tích ấy biến một câu chuyện thành cả một con đường có thể lần theo trên mặt đất.
Gióng là ai, được thờ thế nào, tước hiệu gì, đó là chủ đề của các bài viết về thần linh Việt. Bài này chỉ đi theo dấu vết của câu chuyện trên cảnh quan: những cái ao, những bụi tre, những tên làng mà dân gian gắn với cuộc hành trình của ngựa sắt, và cách đọc chúng sao cho vừa trân trọng vừa tỉnh táo.
Con đường của Gióng trong sách cổ
Sách Lĩnh Nam chích quái có truyện về Đổng Thiên Vương, tức Thánh Gióng. Theo bản dịch phổ biến, Gióng sinh ở làng Phù Đổng, ba tuổi chưa biết nói cười; khi có giặc Ân, sứ giả đi tìm người tài thì Gióng bỗng cất tiếng xin đi đánh giặc. Gióng vươn vai lớn bổng, cưỡi ngựa sắt, cầm roi sắt ra trận và phá giặc ở vùng chân núi Trâu thuộc đất Vũ Ninh.
Đánh xong, Gióng phi ngựa lên núi Sóc ở đất Vệ Linh, cởi áo giáp để lại rồi cả người lẫn ngựa bay lên trời. Ba địa điểm chính của con đường ấy, Phù Đổng, núi Trâu và núi Sóc, đều nằm ở vùng đồng bằng và trung du phía bắc sông Hồng, thuộc Hà Nội và Bắc Ninh ngày nay theo cách gọi quen thuộc.
Sách cổ chép khung chuyện khá gọn, còn những dấu tích như ao chuôm, tre ngà, làng Cháy phần lớn sống trong lời kể của dân các làng dọc đường. Đây là điểm cần nhớ: khi nói về ao dấu chân ngựa, bạn đang kể lời dân gian, không phải trích sách. Sự phân biệt nhỏ này giúp bạn không bị bắt bẻ khi gặp người đọc kỹ.
Những ao chuôm mang hình vó ngựa
Ở nhiều làng phía bắc Hà Nội, các cụ kể rằng những cái ao tròn, ao nối tiếp nhau thành chuỗi giữa đồng là dấu chân ngựa sắt. Ngựa nặng đến mức mỗi bước giẫm xuống thành một vũng nước. Có làng chỉ vào từng cái ao cụ thể và nói đó là bước chân thứ mấy của ngựa trên đường lên núi Sóc.
Chi tiết này rất hợp với cách người nông dân nhìn đồng ruộng. Vùng đồng bằng Bắc Bộ có rất nhiều ao, chuôm, đầm nhỏ, hình thù khác nhau. Khi một câu chuyện lớn đi qua vùng đất, người ta tìm thấy trong cảnh quan quen thuộc những bằng chứng cho câu chuyện. Cái ao không còn là cái ao bình thường, nó trở thành một phần của lịch sử làng.
Về mặt địa lý, ao chuôm ở đồng bằng có nhiều nguồn gốc: dấu vết của lòng sông cũ, chỗ trũng tự nhiên, hoặc chỗ người xưa đào đất đắp nền nhà, đắp đê, đắp đường. Hai cách nhìn này không cần loại nhau. Người kể có thể diễn đạt: "Dân làng kể đây là dấu chân ngựa Gióng. Các nhà địa lý thì cho rằng ao ở vùng này hình thành từ nhiều cách khác nhau." Người nghe được cả hai, tự cân nhắc.
Tre đằng ngà và làng Cháy
Tre ngả vàng vì lửa ngựa. Lời kể phổ biến nói ngựa sắt phun lửa khi phi qua, lửa táp vào bụi tre bên đường làm thân tre ngả sang màu vàng, từ đó có giống tre đằng ngà. Đây là chi tiết được nhắc nhiều trong sách giáo khoa và tranh truyện, nên nhiều trẻ em Việt biết.
Tre thân vàng trong thực tế. Tre có thân vàng hoặc vàng sọc xanh là một dạng có thật, gặp ở nhiều nước, được trồng làm cảnh. Màu vàng là đặc điểm di truyền của giống tre chứ không do lửa. Chi tiết này không làm hỏng truyện; ngược lại, nó cho thấy người xưa đã nhìn một cây tre lạ và dệt nên câu chuyện cho nó.
Làng bị lửa thiêu. Có bản kể ngựa phun lửa thiêu cháy một làng trên đường đi, làng ấy về sau được gọi là làng Cháy. Vị trí làng Cháy trong lời kể không thống nhất, và cần cẩn thận khi gắn tên này cho một làng cụ thể đang có người sống.
Kể cho trẻ thế nào. Chi tiết làng bị cháy có thể làm trẻ lo. Có thể kể rằng lửa ngựa sáng rực cả một vùng, làm tre ngả vàng, còn phần làng Cháy nhắc nhẹ như một cái tên được đặt để nhớ chuyến đi của Gióng. Như vậy chuyện vẫn đủ và không gây sợ.
Dấu chân khổng lồ và đền thờ mẹ Gióng
Câu chuyện về Gióng không chỉ để lại dấu ở đoạn cuối. Ở phần đầu, lời kể quen thuộc nói mẹ Gióng ra đồng, thấy một vết chân rất to, ướm thử chân mình vào rồi về thụ thai. Vết chân khổng lồ trên ruộng là chi tiết thần kỳ đầu tiên của truyện, và ở làng Phù Đổng, cánh đồng gắn với vết chân ấy cũng được người làng nhắc đến.
Trong khu di tích Phù Đổng có nơi thờ mẹ của Gióng, thường được gọi là đền Mẫu. Nhiều khách đến hội chỉ biết đền thờ chính mà ít ghé nơi này, trong khi chính ở đây câu chuyện bắt đầu. Khi dẫn khách, bạn có thể bắt đầu từ chỗ thờ mẹ Gióng rồi mới đến đền chính, đi đúng thứ tự của câu chuyện.
Kiểu chuyện người mẹ ướm vết chân lạ rồi sinh con tài giỏi gặp ở nhiều nền văn hoá. Các nhà nghiên cứu folklore gọi đây là mô-típ sinh nở thần kỳ, thường dùng để giải thích vì sao một người có sức mạnh khác thường. Nhận ra mô-típ không làm truyện kém đi, nó giúp người nghe thấy câu chuyện Việt nằm trong một dòng chảy chung của nhân loại.
Vì sao con đường đi từ làng lên núi
Nhìn tổng thể, câu chuyện Gióng là một chuyển động rõ ràng: từ một làng đồng bằng, ra trận ở vùng đồi, rồi lên một ngọn núi để về trời. Trong cách nghĩ của nhiều cư dân nông nghiệp, núi là nơi gần trời nhất, là chỗ ranh giới giữa đời thường và cõi thần. Việc Gióng chọn núi Sóc để cởi áo giáp không phải chi tiết ngẫu nhiên, nó đặt dấu chấm hết cho cuộc đời người anh hùng ở đúng nơi đất chạm trời.
Chặng giữa của con đường, nơi có ao chuôm và tre ngà, là chỗ dân gian tham gia vào câu chuyện. Mỗi làng nằm dọc đường đều được quyền kể: Gióng đã đi qua đây. Điều ấy cho làng một chỗ đứng trong câu chuyện chung của cả vùng, giống như việc nhiều làng ở Bắc Bộ có lễ hội liên quan đến Gióng chứ không chỉ riêng Phù Đổng và núi Sóc.
Đọc theo cách này, những dấu tích không còn là "bằng chứng" cần được chứng minh, mà là dấu hiệu cho thấy câu chuyện đã thấm vào đất đai như thế nào. Một cái ao được gọi là dấu chân ngựa là một cái ao được cả làng nhớ đến, được giữ gìn, không bị lấp đi dễ dàng. Truyền thuyết, theo nghĩa ấy, còn có vai trò giữ gìn cảnh quan.
Bảng các dấu tích theo chặng đường
Bảng gom các dấu tích hay được nhắc theo từng chặng. Cột cuối cho biết dấu tích ấy thuộc sách cổ hay thuộc lời kể dân gian, để bạn biết cần rào đến đâu khi kể.
| Chặng | Địa điểm | Dấu tích được kể | Nguồn |
|---|---|---|---|
| Ra đời | Làng Phù Đổng | Vết chân khổng lồ trên ruộng, nơi thờ mẹ Gióng | Sách cổ có khung chuyện; vị trí cụ thể do làng kể |
| Ra trận | Vùng núi Trâu, đất Vũ Ninh | Nơi phá giặc Ân | Có trong Lĩnh Nam chích quái |
| Trên đường | Các làng dọc đường lên phía bắc | Ao chuôm hình vó ngựa, tre đằng ngà, làng Cháy | Chủ yếu là lời kể dân gian, nơi nhận khác nhau |
| Về trời | Núi Sóc, đất Vệ Linh, nay thuộc Sóc Sơn | Nơi cởi áo giáp bay lên trời, có đền thờ | Có trong sách cổ |
Hai nơi thờ chính là đền Phù Đổng và đền Sóc đều gắn với hội Gióng, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Diễn trình hội là chủ đề riêng, ở đây chỉ cần biết hội là dịp câu chuyện được diễn lại mỗi năm.
Những dấu tích ở chặng giữa là phần linh hoạt nhất của câu chuyện. Mỗi làng có thể kể khác, có làng nhận, có làng không. Đây cũng là phần dễ bị người làm nội dung "thêm thắt" nhất, nên cần ghi rõ ai kể, kể ở đâu.
Lần theo dấu Gióng mà vẫn tỉnh táo
Một chuyến đi theo dấu Gióng có thể rất thú vị với gia đình có con nhỏ hay một lớp học. Vài bước để chuyến đi có chiều sâu:
- Đọc lại truyện Thánh Gióng cùng trẻ, đánh dấu các địa danh có trong truyện: Phù Đổng, núi Trâu, núi Sóc.
- Đến Phù Đổng trước, bắt đầu từ chỗ thờ mẹ Gióng rồi đến đền chính, kể theo đúng thứ tự câu chuyện.
- Trên đường đi lên phía bắc, khi thấy những cái ao tròn giữa đồng, kể cho trẻ nghe lời dân gian về dấu chân ngựa, rồi hỏi trẻ thử đoán xem ao còn có thể hình thành do đâu.
- Nếu gặp bụi tre thân vàng, cho trẻ chạm vào thân tre và kể chuyện tre đằng ngà, nói thêm rằng đây là một giống tre có thật.
- Lên núi Sóc, kể đoạn kết Gióng bay về trời. Nhắc trẻ rằng Gióng không ở lại nhận thưởng, đó là ý nghĩa mà nhiều thế hệ đã đọc ra từ câu chuyện.
- Về nhà, cùng trẻ vẽ một tấm bản đồ chặng đường của Gióng theo trí nhớ. Hoạt động này giúp trẻ nhớ địa danh lâu hơn mọi bài giảng.
Chuyến đi như vậy không cần nói gì về chuyện cầu xin hay linh ứng. Nó đơn giản là đi trên mặt đất mà một câu chuyện lớn đã chọn làm sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Ao dấu chân ngựa Gióng ở đâu?
Lời kể về ao dấu chân ngựa gặp ở nhiều làng phía bắc Hà Nội, dọc con đường từ Phù Đổng lên núi Sóc. Không có một danh sách chính thức; mỗi làng có thể chỉ những cái ao khác nhau. Nên coi đây là lời kể địa phương và hỏi người làng khi đến.
Tre đằng ngà có thật sự do lửa ngựa Gióng mà ra không?
Theo truyền thuyết thì có, nhưng trong thực tế tre thân vàng là một giống tre có đặc điểm di truyền, gặp ở nhiều nước. Câu chuyện là cách người xưa giải thích một cây tre lạ mắt, và nên được kể như văn học dân gian.
Làng Cháy trong truyện Thánh Gióng là làng nào?
Lời kể không thống nhất về vị trí làng Cháy. Có nơi nhận, có nơi không, và một số bài viết trên mạng gán tên này cho các làng khác nhau. Khi chưa có nguồn rõ ràng, tốt nhất chỉ nói có một làng trong truyện được gọi là làng Cháy.
Núi Sóc nay thuộc đâu?
Núi Sóc nằm ở vùng Sóc Sơn, phía bắc Hà Nội. Ở đây có đền Sóc, nơi thờ Gióng gắn với đoạn kết Gióng cởi áo giáp bay về trời. Cùng với đền Phù Đổng, đền Sóc là nơi diễn ra hội Gióng được UNESCO ghi danh.
Truyện Thánh Gióng được chép trong sách nào?
Truyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái với tên Truyện Đổng Thiên Vương, và còn có trong các thần tích ở những nơi thờ. Các bản có chi tiết khác nhau; chi tiết về ao chuôm, tre ngà chủ yếu sống trong lời kể dân gian hơn là trong sách.
Có nên kể chi tiết ngựa phun lửa cho trẻ nhỏ không?
Có thể kể, vì đây là chi tiết trẻ thích. Chỉ nên nhẹ tay ở đoạn làng bị cháy, tránh tả cảnh nhà cửa bị thiêu. Nhấn vào hình ảnh lửa làm tre ngả vàng và vó ngựa để lại ao nước, trẻ sẽ nhớ câu chuyện như một chuyến phiêu lưu.